Người trẻ trước những chiếc bẫy trong kỷ nguyên số

Những chiếc bẫy ngay trên màn hình điện thoại

Ngày 13-10, Công an phường Bạch Mai tiếp nhận trình báo của ông V.T.M (sinh năm 1980, thường trú tại Hải Phòng) về việc con trai là V.T.V.A (sinh năm 2008) có dấu hiệu bị lừa đảo theo hình thức “bắt cóc online”. Trước đó, nam sinh nhận được cuộc gọi từ đối tượng tự xưng là cán bộ điều tra, thông báo em có liên quan đến một vụ án ma túy. Đối tượng yêu cầu em đến nhà nghỉ, không liên lạc với bất kỳ ai và chuyển tiền để chứng minh tài chính.

Khi nhận được đề nghị chuyển tiền từ con trai, gia đình ông M nghi ngờ có dấu hiệu bất thường và lập tức trình báo Công an phường Bạch Mai. Bằng các biện pháp xác minh, rà soát địa bàn, lực lượng công an nhanh chóng xác định nam sinh đang ở một nhà nghỉ trên địa bàn phường, kịp thời đưa em trở về an toàn ngay trong ngày.

Vụ việc cho thấy, tội phạm mạng không cần trực tiếp tiếp xúc với nạn nhân vẫn có thể tạo ra tình huống nguy hiểm. Bằng cách giả danh cơ quan chức năng, đưa ra những cáo buộc nghiêm trọng và liên tục gây áp lực tâm lý, các đối tượng khiến người bị hại hoang mang, mất khả năng đánh giá tình huống, thậm chí tự cô lập bản thân khỏi gia đình.

Điều đáng nói, đây không phải thủ đoạn mới, nhưng vẫn có thể khiến những người trẻ vốn quen thuộc với điện thoại thông minh, mạng xã hội và các ứng dụng trực tuyến mắc bẫy.

Theo dõi thông tin về vụ nam sinh bị “bắt cóc online” trên, bạn Vũ Thiều Anh, sinh viên Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng, điều đáng lo ngại là những thủ đoạn lừa đảo ngày càng đánh trúng tâm lý của người trẻ. “Chúng em sử dụng mạng xã hội, các ứng dụng trực tuyến hằng ngày nên đôi khi nghĩ mình đủ hiểu biết để không bị lừa. Nhưng khi bất ngờ nhận được cuộc gọi đe dọa liên quan đến pháp luật, chưa chắc ai cũng giữ được bình tĩnh. Theo em, ngoài việc học cách sử dụng công nghệ, sinh viên cần được hướng dẫn cách xử lý những tình huống cụ thể, nhất là khi bị yêu cầu giữ bí mật, chuyển tiền hoặc cắt liên lạc với gia đình” - Thiều Anh chia sẻ.

Thực tế cho thấy, trong bối cảnh Hà Nội đẩy mạnh chuyển đổi số, học sinh, sinh viên đang tiếp cận ngày càng nhiều tiện ích mới. Việc học trực tuyến, sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để nghiên cứu, thanh toán không tiền mặt, tìm kiếm việc làm hay thực hiện các thủ tục hành chính qua mạng đã trở nên quen thuộc. Tuy nhiên, chính môi trường kết nối rộng mở ấy cũng tạo điều kiện để tội phạm tiếp cận thông tin cá nhân, giả mạo danh tính và xây dựng những kịch bản lừa đảo ngày càng khó nhận diện.

Nếu trước đây, người sử dụng mạng chủ yếu cảnh giác với những tin nhắn trúng thưởng hoặc đường dẫn lạ, thì nay các đối tượng có thể sử dụng hình ảnh, giọng nói được tạo bằng AI, giấy tờ giả mạo hoặc thông tin cá nhân thu thập từ mạng xã hội để tăng độ tin cậy.

Nguy cơ không chỉ dừng ở việc mất tiền. Thông tin cá nhân bị đánh cắp, tài khoản mạng xã hội bị chiếm quyền sử dụng hoặc hình ảnh riêng tư bị lợi dụng có thể gây tổn hại lâu dài. Thậm chí, chỉ một hành động chia sẻ nội dung sai sự thật, tham gia hội nhóm có dấu hiệu vi phạm pháp luật hay sử dụng công nghệ để xâm nhập trái phép dữ liệu cũng có thể đẩy người trẻ từ vị trí nạn nhân sang người vi phạm.

Làm chủ công nghệ phải đi cùng kỹ năng tự bảo vệ

Những vụ việc trên đặt ra một câu hỏi: Vì sao người trẻ sử dụng công nghệ thường xuyên nhưng vẫn dễ trở thành nạn nhân của tội phạm mạng?

Câu trả lời không đơn thuần nằm ở khả năng sử dụng thiết bị hay mức độ hiểu biết về các ứng dụng. Thành thạo công nghệ giúp người trẻ khai thác hiệu quả những tiện ích số, nhưng chưa chắc đã đồng nghĩa với khả năng nhận diện thủ đoạn thao túng tâm lý, kiểm chứng thông tin và xử lý tình huống khi bị đe dọa.

Bạn Phạm Chiêm Kiệt Huy, sinh viên Đại học Kinh tế Quốc dân bày tỏ mong muốn thế hệ mình không ngừng học hỏi, thích nghi, làm chủ công nghệ và sẵn sàng hội nhập trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Muốn vậy, người trẻ cần biết bảo vệ bản thân trước các nguy cơ trên không gian mạng.

Tại chương trình tuyên truyền ở Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đầu tháng 10 vừa qua, Trung tá, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nhật, giảng viên Học viện An ninh nhân dân thông qua việc giới thiệu 13 phương thức, thủ đoạn lừa đảo phổ biến thông qua những tình huống thực tế, video ngắn và hoạt động tương tác đã khuyến cáo sinh viên cách nhận diện dấu hiệu bất thường trong từng tình huống cụ thể.

Trung tá, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nhật nhấn mạnh, từ thực tế đó, kỹ năng đầu tiên người trẻ cần trang bị chính là khả năng bình tĩnh kiểm chứng thông tin. Khi nhận được cuộc gọi tự xưng là công an, viện kiểm sát hoặc cơ quan chức năng, thông báo có liên quan đến vụ án và yêu cầu chuyển tiền, người nhận cần chấm dứt liên lạc, thông báo cho gia đình và kiểm chứng qua kênh chính thức. Không có quy trình điều tra hợp pháp nào yêu cầu người dân tự cách ly trong nhà nghỉ, cắt liên lạc với người thân hoặc chuyển tiền để chứng minh vô tội qua điện thoại.

Bên cạnh đó là kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân. Việc công khai số điện thoại, địa chỉ, lịch trình, hình ảnh căn cước hay thông tin tài khoản trên mạng xã hội có thể tạo điều kiện để đối tượng xấu thu thập dữ liệu, xây dựng kịch bản giả mạo. Ngay cả khi sử dụng AI phục vụ học tập và công việc, học sinh, sinh viên cũng cần thận trọng trước việc đưa dữ liệu cá nhân, tài liệu nội bộ hoặc hình ảnh của người khác lên các nền tảng công cộng.

Đặc biệt, trong thời đại AI có thể tạo ra hình ảnh, video và giọng nói giống thật, kỹ năng kiểm chứng nguồn tin càng trở nên quan trọng. Một thông tin chỉ nên được tin tưởng sau khi đối chiếu với nguồn đáng tin cậy, thay vì dựa vào vẻ ngoài chuyên nghiệp của văn bản hay sự quen thuộc của giọng nói trong cuộc gọi.

Từ vụ "bắt cóc online" mà đơn vị vừa ngăn chặn, Trung tá Vũ Thái Sơn cũng cho rằng, trách nhiệm bảo vệ người trẻ trên không gian mạng không thể chỉ đặt lên vai từng cá nhân. Gia đình cần duy trì sự kết nối để con em sẵn sàng chia sẻ khi gặp tình huống bất thường; nhà trường cần đưa kỹ năng an toàn số vào hoạt động giáo dục thường xuyên; lực lượng công an tiếp tục hướng dẫn những phương thức, thủ đoạn mới để học sinh, sinh viên có khả năng nhận diện và phòng tránh.

Cùng với đó, việc giáo dục trách nhiệm khi tham gia không gian mạng cũng cần được chú trọng. Ngày 14-10, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội có văn bản yêu cầu các cơ sở giáo dục tăng cường phòng ngừa hành vi vi phạm pháp luật, bạo lực học đường và những nguy cơ mất an toàn trên không gian mạng; trong đó nhấn mạnh kỹ năng nhận diện tin giả, ngăn chặn việc phát tán video, clip cổ vũ bạo lực trên mạng xã hội.

Chuyển đổi số đang tạo ra những cơ hội lớn cho thanh niên Thủ đô trong học tập, lao động và sáng tạo. Song, cùng với khả năng tiếp cận nhanh công nghệ, người trẻ cần được trang bị một năng lực quan trọng không kém: Biết nhận diện rủi ro, kiểm soát hành vi và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.