Trong thi ca Việt Nam xưa nay, hình ảnh người thầy luôn hiện lên với vẻ đẹp bình dị mà cao quý. Qua từng thời kỳ lịch sử, thơ ca không chỉ lưu giữ tình cảm tri ân dành cho những người đưa đò tri thức, mà còn ghi lại những vui buồn, nhọc nhằn và cả trách nhiệm lớn lao của nghề dạy học.
“Tôn sư trọng đạo” vốn là truyền thống lâu đời của người Việt. Tục ngữ, ca dao dân gian đã ca ngợi: “Không thầy đố mày làm nên”, “Muốn sang thì bắc cầu kiều/ Muốn con hay chữ phải yêu lấy thầy” hoặc “Mồng một tết cha, mồng hai tết mẹ, mồng ba tết thầy”. Trong xã hội phong kiến, đạo thầy - trò chỉ đặt sau đạo vua - tôi với thứ bậc rõ ràng: Quân - sư - phụ.
Có lẽ bởi thế, tri ân thầy cô giáo đã trở thành một chủ đề thường trực trong văn học Việt Nam, đặc biệt là thơ ca. Nếu có một thống kê, tôi tin rằng, nghề nghiệp gắn bó với thơ nhất, có số người làm thơ nhiều nhất ở nước ta, có lẽ là nghề giáo.
Chỉ tính riêng trong thời hiện đại, nghề dạy học và hình tượng thầy cô giáo xuất hiện khá nhiều trong thơ ca. Từ những người thầy dạy học trong phong trào “bình dân học vụ” của những ngày kháng chiến chống Pháp: “Này em, này chị, này anh/ Chen nhau mà học, rách lành sao đâu/ I tờ mớm chữ cho nhau” (“Trường tôi” - Tố Hữu), rồi đến chống Mỹ: “Thầy giáo dạy em năm trước học vần/ Vẫn chưa vượt quá chương trình cấp một/ Vẫn chật vật trong những bài số học/ Thư viết cho em phải xóa sửa mấy lần” (“Nghe em vào đại học” - Giang Nam)... và đến thời bình, là những người thầy trong suốt chặng dài thời bao cấp khó khăn: “Đất nước trở trăn trong thiếu thốn và nghèo/ Chúng tôi nhiều khi phải góp thêm công để các Lũ trẻ mừng tíu tít Gọi thầy một tiếng cha Ôm đàn con bé nhỏ Nụ cười tươi hiền hòa Sớm nay thu về bản Rộn rã tiếng trống trường Bàn tay thầy gieo hạt Chữ đơm chồi tỏa hương. em đủ ghế ngồi và tự sớt đồng lương cho những ngày thiếu phấn” (“Bụi phấn” - Đoàn Vị Thượng).
Trong thơ ca, nghề dạy học còn được ví với nghề nông, người thầy gieo hạt chữ trên trang vở học trò chẳng khác gì người nông dân gieo hạt mầm trên đồng ruộng: “Các em mở ra những trang sách ruộng đồng/ Tôi cúi xuống gieo vào hạt chữ/ Có giọt mồ hôi và dấu tay mình ấp ủ/ Lặng thầm nói với mai sau/ Mải miết đôi tay đầy bụi phấn trắng phau/ Như nhà nông bốn mùa lấm láp/ Viên phấn tự mất đi để đâm chồi sự thật”. Độc đáo hơn nữa, ở bài thơ này, nhà giáo - nhà thơ Đoàn Vị Thượng đã có mối liên tưởng khá logic giữa sứ mệnh người thầy và người lính: “Cái bục giảng không cao nhưng đã có một đôi người vấp té/ Viên phấn của lòng mình không giữ nổi trên tay/ Buông thả đấy rồi những ngón loay hoay/ Sẽ mỏi mòn đi và rơi rụng/ Như người lính không tự cầm lấy súng/ Vách chiến hào đâu phải dễ ấm lưng” (“Bụi phấn” - Đoàn Vị Thượng). Nếu người thầy tự mình không giữ nổi “lòng mình” thì cũng không khác gì người lính tự buông súng, đầu hàng ngay giữa trận tiền khi chưa giao chiến.
Cả trong thời buổi cơ chế thị trường, những người thầy, dù đời sống kinh tế đã đôi phần cải thiện, vẫn còn không ít khó khăn, nhưng với họ, tình yêu nghề và đạo làm thầy vẫn luôn canh cánh bên lòng: “Bên trang giáo án từng giờ/ Lặng thầm thầy vẫn đưa đò qua sông/ Ngoài sân vương sợi nắng hồng/ Chuyến đò tri thức mênh mông tình thầy” (“Chuyến đò tri thức” - Bằng Lăng Tím).
Có một thời, nhiều ý kiến cho rằng không nên ví nghề dạy học như người đưa đò cho khách sang sông. Nhưng tri thức dân gian đúc kết từ chiêm nghiệm của muôn mặt đời thường vẫn có cái lý riêng của nó: Chèo đò đưa từng đoàn khách sang sông đến bến an toàn có khác gì người thầy dắt từng thế hệ học trò vượt qua sông sâu vươn đến bến bờ tri thức!
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.