Trong nhịp sống hiện đại hối hả, tiếng cồng, tiếng chiêng Mường vẫn bền bỉ ngân vang nơi những bản làng dưới chân núi Ba Vì (Hà Nội). Trước những đổi thay của đời sống, di sản văn hóa ấy đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa bằng những cách làm mới.

Tiếng vọng từ miền ký ức
Trong sử thi “Đẻ đất, đẻ nước”, cồng chiêng đã hiện lên rộn rã trong sinh hoạt cộng đồng:
Đến Mường đánh lên hồi trống cái
Cồng bảy cồng mười lên tiếng cho giòn…
Những câu thơ dân gian không chỉ gợi nhắc không gian văn hóa xa xưa mà còn cho thấy vị trí đặc biệt của cồng chiêng trong đời sống người Mường. Âm thanh ấy hiện diện trong những sự kiện trọng đại của mỗi gia đình, đồng thời kết nối cộng đồng bản, mường bằng thứ ngôn ngữ giàu cảm xúc.
Ở vùng đất cao Vân Hòa, nơi những triền cỏ xanh trải dài về phía sườn núi Ba Vì, tiếng chiêng từ lâu đã trở thành âm thanh thân thuộc. Chiêng ngân vang trong ngày hội, ngày Tết, đám cưới, đám tang, lễ mừng nhà mới; khi rộn ràng chúc tụng đầu năm, lúc trầm lắng tiễn đưa người về với tổ tiên. Qua từng nhịp chiêng, niềm vui, nỗi buồn và những ước vọng bình dị của cộng đồng được gửi gắm, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Với người Mường, cồng chiêng không đơn thuần là nhạc cụ mà còn là một phần ký ức cộng đồng, gắn bó mật thiết với phong tục, tín ngưỡng và quan niệm sống. Theo các tư liệu văn hóa Mường, từ xa xưa, cồng chiêng đã là vật quý trong mỗi gia đình, biểu tượng cho sự sung túc và vị thế của chủ nhà.
Tại Hà Nội, cộng đồng người Mường có khoảng 5 vạn người, sinh sống ở nhiều địa bàn, tập trung lâu đời tại các xã Ba Vì, Yên Bài, Yên Xuân và một phần xã Mỹ Đức.
Nhà nghiên cứu Bùi Thanh Bình, Giám đốc Bảo tàng Di sản văn hóa Mường cho biết, nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng của người Mường có những nét đặc trưng riêng, khác với văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên. Chiêng Mường thường có núm ở giữa, có quai để người chơi xách trên tay; người biểu diễn chủ yếu là phụ nữ. Trong khi đó, ở Tây Nguyên, các bộ chiêng thường được treo trên giá và người chơi chủ yếu là nam giới. Một bộ chiêng Mường hoàn chỉnh gồm 12 chiếc, tượng trưng cho 12 tháng trong năm. Mỗi chiếc có kích thước, cao độ và âm sắc riêng, hòa quyện tạo nên những giai điệu khi khoan thai, lúc rộn ràng.
Mỗi lần tiếng chiêng ngân lên, trong những thanh âm trầm bổng như có bóng dáng núi rừng, nếp sống bản làng và cả những lớp ký ức văn hóa được người Mường bền bỉ gìn giữ, trao truyền qua bao thế hệ.
Gìn giữ tiếng cồng chiêng
Ở thôn Gốc Báng (xã Mỹ Đức), hành trình gìn giữ tiếng cồng chiêng mang một sắc thái riêng. Thôn hiện có 187 hộ, trong đó khoảng 98% là người Mường. Ông Quách Đoàn, người đàn ông Mường ngoài 60 tuổi chia sẻ, từ xa xưa, khi điều kiện đi lại còn khó khăn, người Mường đã dùng âm thanh cồng chiêng để truyền tin. Tùy sắc thái và nhịp điệu, tiếng chiêng có thể báo việc chung của bản, gọi mọi người dự hội hay gửi gắm những lời chúc tốt lành.
Thế nhưng, trước những biến thiên của thời gian, không phải gia đình nào cũng còn lưu giữ được nhạc cụ quý. Có chiếc bị bán đi trong những năm tháng khó khăn, có chiếc lâu ngày không sử dụng nên hư hỏng, biến âm. Số người biết đánh chiêng, nhất là những người am hiểu các bài chiêng cổ, cũng ngày càng ít.
Trăn trở trước nguy cơ mai một di sản, ông Quách Đoàn cùng các bậc cao niên quyết tâm khôi phục đội cồng chiêng. Họ tìm lại những chiếc chiêng còn sót, chắt lọc kiến thức từ ký ức và kiên trì truyền dạy cho những người cùng chung niềm yêu thích. Ban đầu, đội chỉ có chưa đầy 10 thành viên, phần lớn đều bận rộn mưu sinh. Dù vậy, mọi người vẫn cố gắng thu xếp thời gian, duy trì tập luyện 2 buổi mỗi tuần. Từ những nhịp chiêng còn chưa thật nhuần nhuyễn, phong trào dần lan tỏa, thu hút thêm nhiều người tham gia.
Đồng hành với người dân, chính quyền địa phương hỗ trợ thôn một bộ chiêng đủ 12 chiếc, đồng thời mời các nhà nghiên cứu văn hóa Mường đến hướng dẫn kỹ thuật diễn tấu. Nhờ đó, đội chiêng Gốc Báng ngày càng phát triển, hiện có 24 thành viên. Các thành viên duy trì tập luyện hằng tuần, từng bước làm chủ nhiều bài chiêng và biểu diễn thành công các tiết mục như “Bông trắng, bông vàng”, “Đi đường”…, nhận được sự hưởng ứng của đông đảo người dân địa phương.
Những chuyển biến ấy cho thấy, khi cộng đồng chủ động gìn giữ và khơi dậy niềm yêu thích, tiếng cồng, tiếng chiêng vẫn có sức sống và tìm được những người tiếp nối.
Tại xã Yên Xuân, Nghệ nhân ưu tú Bùi Thị Bích Thìn, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Chiêng và hát múa dân gian xã, cũng dành nhiều tâm huyết cho công tác bảo tồn, truyền dạy. Theo bà Bùi Thị Bích Thìn, từ năm 2008, các thôn ở xã đã thành lập đội chiêng với tổng số 84 thành viên. Bên cạnh nguồn hỗ trợ của địa phương, nhiều thành viên còn tự nguyện đóng góp kinh phí mua nhạc cụ và trang phục biểu diễn.
Những con số trên cho thấy nỗ lực bảo tồn cồng chiêng đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Tuy nhiên, việc thành lập đội chiêng, trang bị nhạc cụ hay tổ chức biểu diễn trong các dịp lễ hội mới chỉ là bước khởi đầu. Để di sản thực sự sống trong cộng đồng, điều quan trọng hơn cả là duy trì hoạt động thực hành thường xuyên, đồng thời trao truyền những tri thức, kỹ năng diễn tấu cho thế hệ kế tiếp.
Trao truyền cho người trẻ, mở lối từ du lịch
Ở xã Yên Xuân, nghệ nhân Bùi Thị Bích Thìn đã dành nhiều năm truyền dạy nghệ thuật đánh chiêng cho con em người Mường. Với bà, việc truyền dạy không chỉ dừng ở hướng dẫn cách cầm dùi, giữ nhịp, tạo âm thanh chuẩn mà còn giúp học trò hiểu ý nghĩa của bộ chiêng 12 chiếc, đặc điểm về kích thước, cao độ và vai trò của từng chiếc trong tổng thể dàn chiêng.
Trong những buổi học đầu tiên, tiếng chiêng còn chưa tròn, nhịp đánh đôi khi chệch choạc, động tác của học sinh vẫn còn vụng về. Nhưng chính sự tò mò và niềm say mê của các em đã tiếp thêm hy vọng cho người nghệ nhân. Bà mong muốn những bài chiêng quý không chỉ được trình diễn trong các dịp lễ, Tết, ngày hội mà còn được thế hệ trẻ tiếp tục gìn giữ, trao truyền cho mai sau.
Tại các chương trình văn hóa của thành phố, sự góp mặt của những đội chiêng trẻ cũng mở ra không gian mới cho di sản. Tiếng chiêng không chỉ ngân vang nơi bản làng mà còn hiện diện tại các sự kiện, chương trình biểu diễn và ngày hội văn hóa các dân tộc. Đặc biệt, việc chiêng Mường được lựa chọn biểu diễn tại Đại hội đại biểu các dân tộc thiểu số thành phố Hà Nội cho thấy giá trị di sản ngày càng được quan tâm, khẳng định vị trí trong bức tranh văn hóa đa dạng của Thủ đô.
Tuy nhiên, đưa chiêng Mường lên sân khấu, góp mặt trong các sự kiện mới chỉ là một bước trong hành trình bảo tồn. Muốn di sản có sức sống lâu dài, cần tạo thêm không gian để nghệ nhân thường xuyên thực hành, để du khách không chỉ thưởng thức âm thanh mà còn hiểu được những câu chuyện văn hóa ẩn sau mỗi nhịp chiêng.
Đó cũng là trăn trở của nhạc sĩ Xuân Vinh, người sáng lập Câu lạc bộ Nghệ thuật văn hóa truyền thống dân tộc Ba Vì, tiền thân là Câu lạc bộ Văn hóa Mường xã Vân Hòa, hoạt động từ năm 2022. Với niềm say mê nghiên cứu, sưu tầm các làn điệu âm nhạc xứ Mường, ông đã tập hợp những người cùng sở thích để luyện tập, biểu diễn. Từ gần 20 thành viên ban đầu, câu lạc bộ từng bước tham gia các hoạt động văn hóa tại địa phương và góp mặt trong nhiều sự kiện quy mô lớn hơn.
Dẫu vậy, duy trì hoạt động câu lạc bộ vẫn là bài toán không dễ. Theo nhạc sĩ Xuân Vinh, phần lớn thành viên đang trong độ tuổi lao động, phải dành nhiều thời gian mưu sinh. Những lần được mời biểu diễn có thể mang lại khoản hỗ trợ nhỏ nhưng chưa đủ tạo nguồn thu ổn định. Điều gắn kết các thành viên với câu lạc bộ chủ yếu vẫn là tình yêu nghệ thuật và trách nhiệm gìn giữ văn hóa dân tộc.
Từ thực tế đó, ông ấp ủ ý tưởng kết nối các tiết mục chiêng Mường với hoạt động du lịch cộng đồng tại Vân Hòa và Ba Vì, nơi thu hút đông du khách tham quan, nghỉ dưỡng. Những chương trình trải nghiệm được tổ chức phù hợp sẽ tạo cơ hội để du khách thưởng thức biểu diễn, tìm hiểu nhạc cụ, trang phục, phong tục và trực tiếp giao lưu với nghệ nhân. Nguồn thu từ hoạt động này không chỉ hỗ trợ người biểu diễn mà còn tạo động lực để các câu lạc bộ duy trì tập luyện, truyền dạy và phát huy di sản.
Đây là hướng đi thiết thực trong bối cảnh bảo tồn di sản cần gắn với đời sống đương đại. Khi nghệ nhân có thêm sinh kế, người trẻ có cơ hội tham gia, cộng đồng được hưởng lợi từ chính giá trị văn hóa của mình, công tác gìn giữ di sản sẽ có thêm nền tảng để phát triển bền vững.
Tuy nhiên, phát triển du lịch không đồng nghĩa với việc biến di sản thành những tiết mục trình diễn đơn thuần. Mỗi chương trình cần tôn trọng đặc trưng nghệ thuật, bảo đảm gìn giữ các bài chiêng, lối diễn tấu và bối cảnh văn hóa truyền thống.
Các hoạt động trải nghiệm cũng cần được xây dựng trên cơ sở hiểu biết và tôn trọng di sản, để tiếng chiêng không bị tách rời khỏi cộng đồng đã sáng tạo, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Cùng với đó, cần tiếp tục hỗ trợ các đội chiêng về nhạc cụ, trang phục, kinh phí hoạt động; tổ chức các lớp truyền dạy, sưu tầm và lưu giữ bài chiêng cổ.
Việc đưa văn hóa Mường vào trường học, tạo điều kiện để học sinh gặp gỡ nghệ nhân, tìm hiểu và trực tiếp tham gia biểu diễn cũng là cách nuôi dưỡng tình yêu di sản từ sớm, giúp các em nhận ra rằng văn hóa truyền thống không phải điều gì xa xôi mà hiện diện ngay trong gia đình, quê hương mình.
Từ thôn Gốc Báng đến các câu lạc bộ ở Vân Hòa, Yên Xuân, hành trình gìn giữ tiếng chiêng vẫn được nối dài bằng những việc làm bền bỉ. Người tìm lại chiếc chiêng cũ, người kiên trì tập luyện mỗi tuần, người nghệ nhân dành tâm huyết truyền dạy cho lớp trẻ. Mỗi người một cách làm, tất cả cùng góp sức để những thanh âm văn hóa xứ Mường tiếp tục ngân vang giữa đời sống hôm nay và mai sau.
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.