Mỹ rút quân khỏi Iraq: Không thu hẹp tầm mức hợp tác song phương

Trái lại, sự thay đổi về hiện diện quân sự mở ra một mô hình liên kết mới: Iraq có thêm không gian khẳng định chủ quyền và tự chủ an ninh, trong khi Washington chuyển trọng tâm sang ngoại giao, kinh tế và hợp tác chiến lược.

Dù vậy, để bước chuyển này diễn ra suôn sẻ, Baghdad sẽ phải đối mặt với bài toán khó về năng lực bảo đảm an ninh nội địa và nghệ thuật cân bằng quan hệ với các đối tác khu vực.

Quyết định trên được thực hiện theo thỏa thuận mà Baghdad và Washington đạt được năm 2024, trong đó hai bên thống nhất chấm dứt nhiệm vụ quân sự của liên minh quốc tế do Mỹ đứng đầu trong cuộc chiến chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) tại Iraq.

Theo lộ trình, lực lượng an ninh Iraq đảm nhận vai trò chủ đạo trong các hoạt động chống khủng bố, trong khi Mỹ tiếp tục hỗ trợ Baghdad về đào tạo, chia sẻ thông tin và một số lĩnh vực an ninh.

Đây là bước ngoặt đáng chú ý sau hơn 2 thập niên gắn chặt với bóng dáng của các căn cứ quân sự. Kể từ năm 2003, Mỹ đưa quân vào Iraq, lật đổ chính quyền của Tổng thống Saddam Hussein và duy trì lực lượng tại đây đến cuối năm 2011.

Ba năm sau, Washington trở lại theo đề nghị của Baghdad khi IS chiếm giữ nhiều khu vực rộng lớn tại Iraq, Syria. Chiến dịch chống IS sau đó góp phần đánh bật tổ chức này khỏi những vùng lãnh thổ mà chúng kiểm soát tại Iraq vào năm 2017.

Sau khi mối đe dọa từ IS thay đổi, vai trò của lực lượng Mỹ tại Iraq cũng dần chuyển từ trực tiếp tham chiến sang huấn luyện, cố vấn và hỗ trợ. Vì vậy, việc kết thúc nhiệm vụ quân sự của liên minh có thể được xem là bước tiếp theo trong quá trình Iraq từng bước đảm nhận trách nhiệm lớn hơn đối với an ninh của chính mình.

Với Baghdad, đây trước hết là vấn đề chủ quyền. Việc lực lượng nước ngoài rời khỏi lãnh thổ giúp chính quyền Iraq có thêm điều kiện khẳng định vai trò trung tâm trong các quyết định về an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, chủ quyền càng được đề cao thì trách nhiệm bảo đảm an ninh càng lớn. Iraq không chỉ phải duy trì khả năng đối phó với IS, mà còn phải xử lý mối quan hệ phức tạp giữa các lực lượng vũ trang trong nước. Một số nhóm thuộc Lực lượng Huy động nhân dân (PMF), tổ chức quy tụ nhiều lực lượng vũ trang được thành lập để chống IS, có quan hệ gần gũi với Iran.

Việc bảo đảm các lực lượng vũ trang hoạt động trong khuôn khổ chỉ huy thống nhất của chính quyền vẫn là vấn đề quan trọng đối với Baghdad. Đây cũng là điểm cho thấy bước chuyển về quan hệ với Mỹ không tách rời môi trường khu vực.

Trong những năm qua, lãnh thổ Iraq nhiều lần trở thành nơi diễn ra các cuộc đối đầu giữa lực lượng Mỹ và những nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn.

Việc Mỹ rút quân có thể giúp giảm một nguồn căng thẳng trực tiếp trong quan hệ giữa Baghdad với các lực lượng thân Iran. Nhưng điều này không có nghĩa ảnh hưởng của Washington tại Iraq biến mất. Ngược lại, quan hệ song phương có thể bước sang giai đoạn mà các công cụ ngoại giao, kinh tế và hợp tác an ninh giữ vai trò lớn hơn.

Đây có thể là thay đổi quan trọng nhất sau khi lực lượng Mỹ rời đi. Trong giai đoạn mới, hợp tác có thể được mở rộng sang đầu tư, năng lượng, cơ sở hạ tầng, tài chính, quốc phòng và đào tạo. Iraq cần nguồn vốn và công nghệ để phát triển nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ, trong khi Mỹ có lợi ích trong việc duy trì một Iraq ổn định và có quan hệ rộng mở với các đối tác quốc tế.

Về an ninh, sự thay đổi phương thức hợp tác không đồng nghĩa với việc mối đe dọa từ IS đã được loại bỏ. Tổ chức này không còn kiểm soát những vùng lãnh thổ rộng lớn như trước, nhưng vẫn duy trì các nhóm hoạt động bí mật và tìm cách khai thác những nơi an ninh còn yếu.

Do đó, Baghdad vẫn cần duy trì năng lực chống khủng bố, kiểm soát biên giới và phối hợp với các nước trong khu vực. Trong lĩnh vực này, quan hệ với Washington vẫn có giá trị nhất định.

Đối với Washington, quan hệ với Baghdad trong giai đoạn mới cũng đặt ra yêu cầu điều chỉnh cách thức duy trì ảnh hưởng. Không còn sự hiện diện quân sự thường xuyên, Mỹ sẽ phải dựa nhiều hơn vào quan hệ ngoại giao, hợp tác kinh tế và các chương trình an ninh song phương. Đây là mô hình đòi hỏi sự phối hợp lâu dài, thay vì dựa vào vai trò của lực lượng quân sự.

Cách hai bên định hình giai đoạn chuyển tiếp này sẽ phác họa diện mạo mới của quan hệ Mỹ - Iraq trong những năm tới. Một cấu trúc quan hệ dựa trên tôn trọng chủ quyền, lợi ích song phương và hợp tác thực chất có thể giúp Baghdad tăng cường khả năng tự bảo đảm an ninh, đồng thời tạo cơ sở để Washington duy trì quan hệ lâu dài với một đối tác có vị trí quan trọng tại Trung Đông.