Múa cổ truyền Thăng Long - Hà Nội: Kết nối di sản với những không gian sáng tạo mới

Bền bỉ phục dựng, đánh thức di sản

Trong kho tàng văn hóa Thăng Long - Hà Nội, múa cổ truyền giữ vị trí đặc biệt, phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng, phong tục tập quán và tâm hồn của người dân đất Kinh kỳ qua bao thế hệ. Những điệu múa vừa là di sản nghệ thuật, vừa là sợi dây gắn kết quá khứ với hiện tại, kết nối các thế hệ nghệ nhân, nghệ sĩ với cộng đồng và với thế hệ trẻ hôm nay.

Đại tá, Nghệ sĩ nhân dân Nguyễn Ngọc Anh, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ múa Hà Nội cho rằng, trách nhiệm của người làm nghệ thuật bên cạnh bảo tồn kho tàng di sản múa cổ truyền của cha ông để lại, quan trọng hơn là phải làm cho di sản đó tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, được lưu truyền, thực hành, sáng tạo trên cơ sở tôn trọng những giá trị nguyên gốc và thu hút được công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đây cũng là định hướng xuyên suốt trong quá trình Hội Nghệ sĩ múa Hà Nội triển khai Đề án “Sưu tầm, bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa cổ truyền Thăng Long - Hà Nội” do UBND thành phố Hà Nội phê duyệt năm 2024.

Ba năm qua, các hội viên đã có những chuyến điền dã tại nhiều địa phương để tìm gặp nghệ nhân, khảo sát không gian diễn xướng, ghi chép động tác, âm nhạc, trang phục và tìm hiểu ý nghĩa của từng điệu múa. Nhà giáo ưu tú Nguyễn Thị Mai Phương, người trực tiếp tham gia hoạt động sưu tầm, phục dựng cho rằng, mỗi điệu múa là sự kết tinh của lịch sử, tín ngưỡng, phong tục và triết lý nhân sinh được cha ông lưu truyền qua nhiều thế hệ.

“Phục dựng múa cổ đòi hỏi người nghiên cứu phải hòa mình vào đời sống văn hóa của cộng đồng, theo chân các nghệ nhân, tìm hiểu phong tục, nghi lễ và ý nghĩa ẩn sau từng động tác. Có như vậy, khi đưa tác phẩm lên sân khấu, các nghệ sĩ mới có thể truyền tải đúng tinh thần, thổi được hồn cốt vào từng điệu múa”, bà Nguyễn Thị Mai Phương chia sẻ.

Kết quả đáng ghi nhận là trong chương trình biểu diễn múa cổ truyền Thăng Long - Hà Nội năm 2026 do Hội Nghệ sĩ múa Hà Nội tổ chức vừa qua, hai điệu múa Hương hỏa và múa Rùa của người Dao Quần chẹt ở Bản Dao (xã Ba Vì) lần đầu được giới thiệu trên sân khấu. Nhóm nghiên cứu do Nhà giáo ưu tú Nguyễn Thị Mai Phương chủ trì, phối hợp với các nghệ nhân địa phương chắt lọc những động tác múa từ lễ hội, bảo đảm giữ được giá trị tâm linh và bản sắc dân tộc.

Ngoài ra, các điệu múa cổ như: Múa hát Dâng đăng, múa hát Bỏ bộ gắn với nghệ thuật ca trù thôn Lỗ Khê (xã Thư Lâm); múa Sênh tiền, Trống bồng (hay Con đĩ đánh bồng), múa Rồng, múa Chạy cờ của làng Triều Khúc (phường Thanh Liệt); múa Giảo long làng Lệ Mật, múa Rắn lột ở Trường Lâm (phường Việt Hưng); múa Bài bông làng Phú Nhiêu (xã Phú Xuyên)… đều đã được phục dựng và duy trì biểu diễn, thực hành ở địa phương, thường xuyên đóng góp cho các chương trình biểu diễn múa cổ của thành phố.

Không ngừng gìn giữ, trao truyền

Sưu tầm, phục dựng là bước đầu của hành trình bảo tồn. Để múa cổ tiếp tục hiện diện trong đời sống, cần duy trì môi trường thực hành tại cộng đồng, xây dựng lực lượng kế cận và tìm kiếm những cách thức giới thiệu phù hợp với công chúng hôm nay.

Gắn bó với múa Trống bồng gần 20 năm, anh Nguyễn Huy Công, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Múa trống bồng làng Triều Khúc (phường Thanh Liệt) chia sẻ, câu lạc bộ hiện có khoảng 60 thành viên, duy trì tập luyện hằng tuần tại sân Đại Đình.

Theo anh Nguyễn Huy Công, để thể hiện thuần thục điệu múa, người học phải trải qua quá trình rèn luyện lâu dài, ghi nhớ hệ thống động tác, phối hợp nhịp nhàng giữa tay, chân, thân người và ánh mắt. Người mới tham gia còn phải vượt qua tâm lý e ngại khi hóa trang thành nữ giới, đặc trưng của điệu múa cổ này. Bởi vậy, việc truyền dạy cần sự kiên trì động viên, giải thích để người học hiểu nguồn gốc, ý nghĩa văn hóa của điệu múa, từ đó thêm tự tin, tự hào khi hóa thân vào tác phẩm.

Những năm gần đây, câu lạc bộ đã phối hợp với các trường học tổ chức hoạt động ngoại khóa, giới thiệu múa bồng đến học sinh. Số lượng người trẻ đăng ký tuyển chọn có xu hướng tăng. Để có lực lượng kế cận, sắp tới, phường Thanh Liệt sẽ tổ chức tuyển sinh lớp múa Trống bồng.

Bên cạnh việc duy trì thực hành tại cộng đồng, kết nối múa cổ với hoạt động nghệ thuật đương đại cũng mở ra hướng lan tỏa mới. Nghệ sĩ Đinh Mạnh Cường, Hội Nghệ sĩ múa Hà Nội cho rằng, cần đưa di sản vào những không gian sáng tạo, mở ra cơ hội giao lưu giữa nghệ nhân và các nghệ sĩ hôm nay.

Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2026 là dịp để mở rộng sự kết nối ấy. Tại làng Triều Khúc, dự án nghệ thuật “Gió Gió Mây Mây” dự kiến trình diễn tại đình làng vào ngày 18-11, với sự tham gia của các nghệ sĩ trong nước, quốc tế và nghệ nhân địa phương. Chất liệu múa Trống bồng, diễn xướng dân gian được tìm hiểu trực tiếp từ người giữ nghề, trở thành điểm khởi đầu cho quá trình trao đổi và thực hành sáng tạo… Ngoài ra, nhiều điệu múa cổ cũng đang được đưa vào những hoạt động thực hành tại lễ hội.

Với những hoạt động phục dựng, truyền dạy và kết nối sáng tạo, Hội Nghệ sĩ múa Hà Nội cùng các nghệ nhân đang nỗ lực đưa những nhịp điệu xưa tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Hành trình ấy cần sự tiếp nối của thế hệ trẻ, sự đồng hành của địa phương và những không gian thực hành bền vững để di sản không ngừng được gìn giữ, trao truyền qua từng thế hệ.