Mở rộng diện bao phủ BHXH với lao động nền tảng số

Khoảng trống an sinh từ những việc làm mới

Các nền tảng số đang trở thành một bộ phận ngày càng rõ nét của thị trường lao động Việt Nam. Tại hội thảo quốc tế “Việc làm và an sinh xã hội cho người lao động làm việc trên nền tảng số tại Việt Nam” do BHXH Việt Nam phối hợp Ngân hàng Thế giới (WB) tổ chức mới đây, các chuyên gia cho biết, doanh nghiệp nền tảng số tại Việt Nam được ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người.

Đáng chú ý, khảo sát năm 2026 của WB với gần 4.900 lao động trên 4 nền tảng số tại 34 tỉnh, thành phố cho thấy, 94% người được hỏi coi công việc trên nền tảng là công việc chính; 80% đã làm việc trên nền tảng từ một năm trở lên. Thu nhập ròng bình quân dao động từ 7,4 đến 9,7 triệu đồng/tháng, tùy nền tảng. Tuy nhiên, 78% số người được khảo sát không tham gia BHXH trong 6 tháng trước thời điểm khảo sát.

Những con số này cho thấy khoảng trống an sinh đáng lưu ý: Công việc từ nền tảng số đã trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều người, song mức độ tham gia BHXH chưa tương xứng.

Điều đáng nói, người lao động không phải không có nhu cầu được bảo vệ. Khảo sát ghi nhận nhu cầu về bảo hiểm trước các rủi ro sức khỏe, tai nạn, ốm đau và bảo đảm thu nhập khi về già. Nhiều người cho biết sẵn sàng đóng góp nếu chính sách dễ tiếp cận, linh hoạt và phù hợp hơn với đặc điểm thu nhập.

Trao đổi về vấn đề này, Phó trưởng Ban Quan hệ lao động Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Hồ Thị Kim Ngân, cho biết một bộ phận đáng kể lao động nền tảng số phải dành thời gian làm việc rất dài để đạt mức thu nhập mong muốn. Có trường hợp phải làm việc 13-15 giờ/ngày để đạt thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng. Trong điều kiện phải cân đối chi phí sinh hoạt trước mắt, không ít người dù nhận thức được ý nghĩa của BHXH vẫn chưa lựa chọn tham gia BHXH tự nguyện.

Bà Ngân cho rằng thời điểm này thích hợp để nghiên cứu có lộ trình đưa lao động nền tảng vào diện tham gia BHXH bắt buộc sau nhóm chủ hộ kinh doanh. Quan trọng là tính toán kỹ phương án tham gia, học hỏi kinh nghiệm các nước bởi cách tính đóng - hưởng của nhóm lao động nền tảng số không đơn giản như lao động truyền thống.

Tham gia lái xe công nghệ tại Hà Nội đã được 3 năm, anh Trần Văn Minh, chia sẻ, công việc của anh thường kéo dài 10-12 giờ/ngày, thu nhập có thể đạt 10-15 triệu đồng/tháng nhưng đây là doanh thu trước khi trừ tiền xăng, khấu hao xe và các chi phí sinh hoạt.

“Tôi hiểu tham gia BHXH là cần thiết, nhất là khi còn trẻ phải tính đến lúc ốm đau hoặc về già. Nhưng thu nhập không phải tháng nào cũng đều, nên để dành một khoản cố định đóng BHXH không phải lúc nào cũng dễ”, anh Minh nói.

Theo anh Minh, nếu chính sách có phương thức đóng linh hoạt hơn, phù hợp với thu nhập thực tế, thủ tục đơn giản và quyền lợi được giải thích rõ, những người như anh tham gia sẽ thuận lợi hơn.

Chính sách phải theo kịp thị trường lao động

Tại phiên họp ngày 23-9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH. Theo đề xuất của Chính phủ, dự thảo Luật theo hướng Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số trên cơ sở đề xuất của Chính phủ, nhằm bảo đảm lộ trình mở rộng độ bao phủ phù hợp, khả thi.

Tuy nhiên, báo cáo thẩm tra cho rằng, nhóm “người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số” có phạm vi rất rộng, cần xác định cụ thể đối tượng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc trên cơ sở đánh giá đầy đủ cơ sở pháp lý và thực tiễn, đồng thời bảo đảm tính đồng bộ với pháp luật về lao động, việc làm và các lĩnh vực liên quan.

Đây cũng là vấn đề cần được tính toán kỹ trong tổ chức thực hiện. Người lao động nền tảng số có thể cùng lúc làm việc trên nhiều ứng dụng, chuyển đổi giữa việc làm nền tảng và việc làm truyền thống hoặc chỉ làm việc không thường xuyên. Thu nhập cũng biến động theo thời gian, số lượng đơn hàng và nhu cầu thị trường.

Vì vậy, việc mở rộng bao phủ cần gắn với phân loại cụ thể các nhóm lao động, xác định rõ trách nhiệm của các bên và nghiên cứu phương thức đóng phù hợp với đặc điểm việc làm, thu nhập.

Theo Phó Giám đốc BHXH Việt Nam Trần Đình Liệu, những năm qua, chính sách BHXH tiếp tục được sửa đổi, bổ sung theo hướng mở rộng đối tượng tham gia, tăng tính linh hoạt, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tham gia, duy trì thời gian đóng và thụ hưởng các chế độ BHXH.

Luật BHXH năm 2024 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã mở rộng thêm một số nhóm đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, đồng thời bổ sung các chính sách khuyến khích tham gia, góp phần tạo cơ hội để nhiều nhóm lao động tiếp cận hệ thống an sinh xã hội.

Năm 2025, số người tham gia BHXH tại Việt Nam đạt trên 21,5 triệu người, tương ứng 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi; 8 tháng đầu năm 2026 đạt trên 22,4 triệu người, tương ứng 46,7%. Tuy nhiên, sự phát triển của các hình thức việc làm linh hoạt, phi truyền thống tiếp tục đặt ra yêu cầu mới đối với mục tiêu mở rộng bao phủ BHXH.

Từ thực tế khảo sát và những vấn đề đang được đặt ra trong quá trình sửa đổi Luật BHXH, yêu cầu trước mắt là tiếp tục đánh giá kỹ đặc điểm của lao động nền tảng số, hoàn thiện hành lang pháp lý, xác định rõ trách nhiệm của các bên và đổi mới phương thức tổ chức thực hiện. Mục tiêu không chỉ là mở rộng số người tham gia, mà còn phải bảo đảm người lao động có thể tiếp cận, duy trì thời gian đóng và thụ hưởng đầy đủ quyền lợi khi đủ điều kiện.

Đây là cơ sở để từng bước thu hẹp khoảng trống an sinh, đưa chính sách BHXH theo kịp sự phát triển của thị trường lao động, bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người lao động trong nền kinh tế số.