Mở hướng đổi mới cho khoa học cơ bản

Xác định nền móng để phát triển

Tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia về nghiên cứu khoa học cơ bản mới đây (tháng 5-2026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh vai trò của khoa học cơ bản đối với nhiệm vụ phát triển đất nước. Theo đó, nghiên cứu khoa học cơ bản không chỉ là hoạt động học thuật, mà còn là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực tự chủ, chiều sâu phát triển và sức cạnh tranh của quốc gia.

Theo PGS.TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của khoa học Việt Nam. Trong lịch sử phát triển khoa học, công nghệ thế giới, những đột phá công nghệ lớn đều có nền tảng từ các thành tựu của khoa học cơ bản. Những lĩnh vực chiến lược hiện nay như: Trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học hay vật liệu mới, đều cần nền tảng tri thức cơ bản đủ mạnh.

Đối với Việt Nam, khi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực phát triển, đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho tri thức, mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn. Nghiên cứu cơ bản góp phần hình thành đội ngũ nhân lực nghiên cứu chất lượng cao, khơi nguồn những ý tưởng mới, mở ra các hướng công nghệ mới và nâng cao khả năng làm chủ công nghệ hiện đại.

PGS.TS Bùi Thị An, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho rằng, khoa học cơ bản là nền tảng của toàn bộ hệ thống khoa học. Theo đó, muốn phát triển khoa học chuyên ngành hay khoa học ứng dụng một cách bài bản, bền vững thì trước hết phải có nền tảng khoa học cơ bản vững chắc.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Bùi Thị An, khoa học cơ bản ở Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức. Dù đã được quan tâm đầu tư, nguồn lực cho các lĩnh vực nền tảng như toán học, vật lý vẫn chưa tương xứng với vai trò. “Điểm nghẽn” cần tháo gỡ trước hết là thể chế và cơ chế đầu tư. Trong khi doanh nghiệp ưu tiên sản phẩm có thể tạo giá trị kinh tế trong thời gian ngắn, nghiên cứu cơ bản cần thời gian dài và không tạo ra ngay sản phẩm hữu hình. Tuy vậy, đây là nền móng để phát triển khoa học ứng dụng, công nghệ và tạo ra các sản phẩm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Đầu tư dài hạn, hướng tới chiến lược năm 2045

Từ góc độ cơ sở đào tạo và nghiên cứu, PGS.TS Trần Quốc Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, khoa học cơ bản là “bộ rễ” của công nghệ và kỹ thuật; muốn công nghệ phát triển bền vững thì nền tảng khoa học cơ bản phải đủ vững chắc. Thực tế tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên cho thấy, nghiên cứu cơ bản đang được gắn chặt hơn với nhu cầu thực tiễn. Nhà trường chủ động kết nối với doanh nghiệp, tiếp nhận các bài toán thực tế để nhà khoa học tham gia giải quyết, đồng thời kéo dài chuỗi giá trị của kết quả nghiên cứu, đưa công nghệ từ mức độ sẵn sàng công nghệ (TRL) 1-2 lên mức 4-5, tiến gần hơn đến giai đoạn phát triển sản phẩm và thương mại hóa. Cùng với đó, các chương trình nghiên cứu và đổi mới sáng tạo dành cho sinh viên được mở rộng, góp phần hình thành lực lượng nghiên cứu trẻ.

Từ yêu cầu tạo nền tảng tri thức đủ mạnh và hình thành các nhóm nghiên cứu có khả năng tạo đột phá, một tín hiệu tích cực là Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Quyết định số 2555/QĐ-BKHCN phê duyệt Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026-2035 (PEBR). Chương trình được kỳ vọng tạo bước chuyển trong đầu tư cho nghiên cứu cơ bản theo hướng dài hạn, trọng điểm, gắn với phát triển công nghệ chiến lược quốc gia.

PEBR được thiết kế nhằm tạo bước chuyển trong hỗ trợ các nhóm nghiên cứu mạnh và những hướng nghiên cứu có tiềm năng tạo đột phá. Chương trình hướng tới đến năm 2035 hình thành khoảng 50 nhóm nghiên cứu mạnh trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, trong đó ít nhất 10 nhóm có trình độ dẫn dắt trong khu vực và ảnh hưởng học thuật quốc tế rõ nét. Các hướng nghiên cứu được ưu tiên gắn với những lĩnh vực có khả năng tạo ra đột phá công nghệ trong tương lai, như: Công nghệ lượng tử, trí tuệ nhân tạo, vật liệu tiên tiến, công nghệ sinh học, năng lượng mới và công nghệ bán dẫn.

Không chỉ dừng ở mục tiêu đến năm 2035, Việt Nam đang đặt vấn đề phát triển khoa học cơ bản ở tầm chiến lược dài hạn hơn. Bộ Khoa học và Công nghệ đã tổ chức tham vấn các chuyên gia, nhà khoa học để xây dựng Chiến lược quốc gia về phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản đến năm 2045, hướng tới tháo gỡ các “điểm nghẽn” và tạo chuyển biến căn bản cho lĩnh vực này.

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh, Chiến lược cần xác định rõ các chương trình nghiên cứu khoa học cơ bản gắn với phát triển công nghệ chiến lược của quốc gia, được triển khai theo định hướng dài hạn với chu kỳ 5-10 năm, bảo đảm tính liên tục và tạo điều kiện để các nhóm nghiên cứu phát triển.

Cùng với đó là đổi mới cơ chế quản lý theo hướng chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, tạo môi trường khuyến khích các ý tưởng mới, sáng tạo và đột phá. Một yêu cầu quan trọng khác là gắn nghiên cứu khoa học cơ bản với đào tạo, phát hiện, bồi dưỡng và thu hút nhân tài, qua đó hình thành đội ngũ nhà khoa học trình độ cao, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2045.