Luật Thủ đô năm 2026:Khơi thông nguồn lực bảo tồn và phát huy giá trị di tích

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền

Thực tế công tác quản lý di tích trên địa bàn Hà Nội thời gian qua cho thấy, việc triển khai một dự án tu bổ di tích dù ở quy mô nhỏ hay lớn thường phải trải qua quy trình thẩm định với sự tham gia của nhiều bộ, ngành, cơ quan chuyên môn.

Trước nhu cầu cấp thiết từ thực tiễn công tác bảo tồn và quản lý di tích, HĐND thành phố Hà Nội ban hành Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND quy định trình tự, thủ tục bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố (thực hiện điểm c khoản 2 Điều 15 Luật Thủ đô năm 2026). Nghị quyết nhằm cụ thể hóa các cơ chế đặc thù của Luật Thủ đô năm 2026.

Điểm đáng chú ý là sự phân cấp, phân quyền gắn liền với đề cao trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu. Theo quy định mới, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội xem xét, quyết định phê duyệt bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích sau khi gửi văn bản tham vấn ý kiến của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đóng vai trò cơ quan đầu mối, chịu trách nhiệm chủ trì tổ chức thẩm định liên ngành. Trong khi đó, Chủ tịch UBND cấp xã hoặc người đứng đầu cơ quan được giao quản lý di tích chịu trách nhiệm trực tiếp trước pháp luật và UBND thành phố về tính chính xác của số liệu hiện trạng, sử dụng kinh phí và sự đồng thuận của cộng đồng.

Đặc biệt, thời gian thực hiện các thủ tục hành chính được cắt giảm tối đa. Đơn cử như việc kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ quy hoạch hay dự án tu bổ chỉ còn 3 đến 5 ngày làm việc; thời gian thẩm định chuyên ngành của các sở, ngành liên quan được giới hạn chặt chẽ. Đáng chú ý nhất, trong trường hợp di tích có nguy cơ bị hủy hoại hoặc cần tu bổ đột xuất phục vụ nhiệm vụ chính trị đặc biệt, thời hạn thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi hay báo cáo kinh tế - kỹ thuật được rút ngắn thần tốc, chỉ còn 7 ngày làm việc. Đây được xem là điểm mở cơ chế vô cùng quan trọng, giải tỏa triệt để nỗi lo "di tích chờ thủ tục" đã tồn tại nhiều năm.

Khi di sản cũng "chuyển đổi số"

Một trong những nội dung đáng chú ý tại Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND là việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong toàn bộ quy trình quản lý di tích. Điều 2 của Nghị quyết quy định rõ việc ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, số hóa dữ liệu và khuyến khích, thúc đẩy quét 3D di tích phải bảo đảm đồng bộ, đầy đủ thông tin, tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật, bảo đảm khả năng kết nối, chia sẻ lâu dài...

Khảo sát thực tế tại các điểm di tích Quốc gia đặc biệt trên địa bàn Thủ đô cho thấy, chính sách mới này đã chạm đúng đòi hỏi cấp thiết từ cơ sở.

Tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, việc ứng dụng công nghệ trình chiếu 3D Mapping hay AI trong các sản phẩm trải nghiệm văn hóa đêm luôn tuân thủ nguyên tắc tuyệt đối không tác động trực tiếp hay xâm phạm yếu tố gốc cấu thành di tích. Việc kết hợp công nghệ hiện đại với quy trình bảo tồn cẩn trọng không chỉ nâng cao trải nghiệm du khách mà còn giúp san sẻ, giãn cách lượng khách tham quan ban ngày, giảm tải áp lực cho hạ tầng di sản.

Tiến sĩ Đường Ngọc Hà, Phó Giám đốc Trung tâm hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, chia sẻ: "Việc triển khai các hoạt động kinh tế đêm tại khu di tích không phải là đưa các hoạt động thương mại, kinh doanh thuần túy vào di tích mà là cách chúng tôi phát huy các giá trị di sản bằng các trải nghiệm văn hóa phù hợp với không gian và tinh thần của khu di tích. Chính vì vậy, việc bảo vệ, bảo tồn di tích luôn là nguyên tắc ưu tiên hàng đầu khi tổ chức chương trình này".

Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã đẩy mạnh triển khai đồng bộ nhiều giải pháp công nghệ hiện đại. Đơn vị đưa vào vận hành hệ thống vé điện tử và cây bán vé tự động (Auto Ticket Booth) tích hợp quét mã QR, thanh toán không dùng tiền mặt giúp tối ưu hóa quy trình đón tiếp du khách. Tại không gian di sản, hệ thống màn hình tương tác thông minh cho phép du khách tra cứu lịch sử và tìm hiểu các di vật khảo cổ một cách trực quan. Bên cạnh đó, ứng dụng thuyết minh tự động (Audio Guide) đa ngôn ngữ trên thiết bị di động, cùng tour tham quan 360°, số hóa hiện vật 3D, trình chiếu ánh sáng và công nghệ 3D Mapping đã góp phần tái hiện sinh động không gian Hoàng cung xưa mà không gây tổn hại đến hiện vật gốc.

Tại các di tích cấp quốc gia ở ngoại thành như: Làng cổ Đường Lâm, chùa Tây Phương, đền Hát Môn, đền Hai Bà Trưng (Mê Linh), các chính sách quy định tại Nghị quyết 32/2026/NQ-HĐND giúp địa phương dễ dàng chủ động lập báo cáo kinh tế - kỹ thuật đối với các hạng mục gia cố, tu sửa nhỏ. Việc nộp hồ sơ qua mã QR và thời hạn phản hồi minh bạch từ Sở Văn hóa và Thể thao giúp các địa phương nhanh chóng thực hiện công tác duy tu, sửa chữa, bảo tồn các di tích.

Có thể nói, những chính sách quy định tại Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND đã đáp ứng yêu cầu đặt ra từ thực tiễn, nơi các đơn vị quản lý di tích đang nỗ lực đưa công nghệ vào để vừa bảo tồn, vừa đánh thức giá trị di sản.

Kỳ vọng cho dòng chảy di sản Thủ đô

Bảo tồn di tích chưa bao giờ là công việc đơn giản, cần sự cân bằng giữa bảo lưu nguyên trạng giá trị lịch sử và đáp ứng nhu cầu phát triển của đời sống đương đại. Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND đã quán triệt sâu sắc nguyên tắc về việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích phải ưu tiên giữ gìn tối đa yếu tố gốc cấu thành di tích, cảnh quan - môi trường sinh thái, giá trị lịch sử - văn hóa đặc trưng của Thủ đô.

Mặt khác, nghị quyết cũng thể hiện tư duy công khai, minh bạch triệt để khi quy định bắt buộc phải lấy ý kiến bằng văn bản và tổ chức tiếp thu, giải trình ý kiến của cộng đồng dân cư tại nơi có di tích, của các tổ chức, cá nhân có liên quan. Việc công bố công khai quy hoạch, dự án tu bổ trên các phương tiện thông tin đại chúng, niêm yết tại trụ sở và đăng tải thường xuyên trên trang thông tin điện tử giúp người dân thực sự trở thành chủ thể tham gia giám sát, bảo vệ di sản.

Luật Thủ đô năm 2026 với những cơ chế vượt trội đã mở ra khung pháp lý tầm vĩ mô, được cụ thể hóa bằng Nghị quyết 32/2026/NQ-HĐND là minh chứng cho tinh thần chủ động, quyết liệt của chính quyền thành phố trong trong việc bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa Thủ đô.

Khi những tệp tài liệu không còn nằm im trong kho, dữ liệu di sản được "sống" trên không gian số thông qua các mã QR, mô hình 3D và các địa phương được trao quyền chủ động đi kèm trách nhiệm rõ ràng, đó cũng là lúc hàng nghìn di tích của Hà Nội sẽ ngày càng nhận được sự quan tâm, sẵn sàng biến thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, phục vụ sự phát triển bền vững của công nghiệp văn hóa Thủ đô.