Liên minh châu Âu đặt văn hóa vào trung tâm chính sách:Bước đi mang tính lịch sử

Khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa

Trong nhiều thập niên, EU được biết đến chủ yếu như một mô hình liên kết kinh tế và chính trị thành công bậc nhất thế giới. Từ thị trường chung, đồng tiền chung euro cho đến các chính sách về thương mại, môi trường hay chuyển đổi số, hầu hết các bước tiến của EU đều gắn với những mục tiêu kinh tế - xã hội cụ thể.

Tuy nhiên, trong tiến trình hội nhập đó, văn hóa thường được xem là lĩnh vực thuộc thẩm quyền của từng quốc gia thành viên, với vai trò hỗ trợ hơn là một ưu tiên chiến lược ở cấp độ toàn khối. Điều này đang thay đổi.

Trong tuần này, lần đầu tiên, ba thể chế quan trọng nhất của EU gồm Nghị viện châu Âu, Hội đồng châu Âu và Ủy ban châu Âu đã cùng ký một tuyên bố chung về văn hóa. Văn kiện khẳng định văn hóa không chỉ là di sản của quá khứ mà còn là nguồn lực cho hiện tại và tương lai, có khả năng thúc đẩy sự gắn kết xã hội, tăng cường sức cạnh tranh kinh tế, củng cố dân chủ và đóng góp vào vị thế quốc tế của châu Âu. Tuyên bố cũng nhấn mạnh cam kết bảo vệ tự do nghệ thuật, bảo đảm điều kiện làm việc công bằng cho những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa - sáng tạo, đồng thời thúc đẩy sự đa dạng văn hóa và ngôn ngữ, vốn được xem là một trong những đặc trưng quan trọng nhất của châu Âu.

“Hôm nay, chúng ta tái khẳng định rằng văn hóa là linh hồn của châu Âu - đồng thời là sức mạnh lớn nhất của châu Âu. Tuyên bố này là một cam kết đối với các nghệ sĩ, người dân và các thế hệ tương lai của chúng ta: Cam kết bảo vệ tự do sáng tạo nghệ thuật, đầu tư cho sức sáng tạo và bảo đảm rằng văn hóa tiếp tục là động lực của sự đoàn kết và tiến bộ - một tài sản chiến lược trong thời đại đầy biến động hiện nay. Khi văn hóa phát triển, châu Âu cũng phát triển" - Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen nhấn mạnh khi nói về sự kiện quan trọng này.

Động thái mới của Brussels diễn ra trong bối cảnh châu Âu đang đối mặt với hàng loạt thách thức mới. Những tác động kéo dài của đại dịch Covid-19, các cuộc xung đột địa chính trị, làn sóng thông tin sai lệch trên không gian mạng, sức ép cạnh tranh từ các nền tảng công nghệ toàn cầu và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với đời sống văn hóa.

Trong nhiều năm qua, giới nghệ sĩ và các tổ chức văn hóa tại châu Âu liên tục bày tỏ lo ngại về nguy cơ suy giảm nguồn lực, sự thu hẹp không gian sáng tạo và những tác động khó lường của công nghệ đối với quyền sở hữu trí tuệ. Sự xuất hiện của các công cụ AI tạo sinh càng làm gia tăng tranh luận về việc bảo vệ tác giả, nghệ sĩ và các ngành công nghiệp văn hóa trước nguy cơ bị khai thác dữ liệu hoặc sao chép tác phẩm mà không được bồi thường tương xứng.

Chính vì vậy, tuyên bố chung lần này được xem là tín hiệu chính trị mạnh mẽ cho thấy EU muốn đặt văn hóa vào vị trí trung tâm trong quá trình hoạch định chính sách. Đây không còn là lĩnh vực bên lề mà đang trở thành một thành tố quan trọng của chiến lược phát triển chung.

Một điểm đáng chú ý khác là tuyên bố nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong việc bảo vệ các giá trị châu Âu. Chủ tịch Nghị viện châu Âu Roberta Metsola cho rằng tuyên bố chung phát đi một thông điệp rõ ràng: EU sẽ tiếp tục đặt văn hóa ở trung tâm của dự án hội nhập châu Âu. Theo đó, câu chuyện của châu Âu được kể thông qua nghệ thuật, văn hóa và sức sáng tạo, do vậy, bảo vệ văn hóa cũng là bảo vệ bản sắc chung của châu lục.

Nhiều nhà hoạch định chính sách cũng cho rằng, văn hóa không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn giúp hình thành tư duy phản biện, tăng cường sự hiểu biết giữa các cộng đồng và chống lại các xu hướng cực đoan, chia rẽ trong xã hội châu Âu.

Trong bối cảnh chủ nghĩa dân túy và các luồng tư tưởng bài hội nhập từng nổi lên ở nhiều quốc gia thành viên, việc khẳng định một nền tảng văn hóa chung cũng được xem là cách để củng cố sự đoàn kết nội khối. Văn hóa, theo cách tiếp cận mới của EU, trở thành cầu nối giữa các dân tộc, giữa quá khứ và tương lai, đồng thời góp phần duy trì sức sống của dự án hội nhập châu Âu.

Từ sức mạnh mềm đến động lực phát triển mới

Quyết định mới của EU gửi đi một thông điệp đáng chú ý: Trong một thế giới đầy biến động, bản sắc văn hóa và các giá trị nhân văn vẫn là nền tảng quan trọng của sự phát triển. Công nghệ có thể thay đổi cách con người sống và làm việc, nhưng văn hóa tiếp tục là yếu tố định hình bản sắc cộng đồng, tạo dựng sự gắn kết xã hội và duy trì tính đa dạng của nền văn minh nhân loại.

Tuy nhiên, việc đưa văn hóa vào trung tâm chính sách không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn phản ánh tầm nhìn ngày càng rõ ràng của EU về giá trị kinh tế và địa chiến lược của lĩnh vực này: Văn hóa không còn là lĩnh vực “phụ trợ”. Theo Europa Nostra, tuyên bố chung xuất hiện vào thời điểm dự án châu Âu phải đối mặt với nhiều thách thức từ bên ngoài lẫn bên trong, đồng nghĩa văn hóa và di sản có thể giúp khối nâng cao năng lực đổi mới và khả năng cạnh tranh dài hạn, đồng thời phát huy sức mạnh mềm của EU trên trường quốc tế.

Điều này có thuận lợi, khi sức mạnh của EU từ lâu không chỉ nằm ở quy mô kinh tế hay năng lực công nghệ mà còn ở chiều sâu văn hóa được tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử. Từ các công trình kiến trúc nổi tiếng, những tác phẩm văn học kinh điển cho tới hệ thống bảo tàng, lễ hội và nghệ thuật đương đại, châu Âu sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa đồ sộ mà ít khu vực nào có thể sánh được. Tuyên bố chung lần này vì vậy cũng được xem là bước đi nhằm chuyển hóa nguồn tài nguyên đó thành lợi thế cạnh tranh trong thế kỷ XXI.

Thực tế, các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo hiện nay đóng góp đáng kể cho nền kinh tế châu Âu, tạo ra hàng triệu việc làm và mang lại nguồn thu lớn thông qua các lĩnh vực như điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, thiết kế, trò chơi điện tử, nghệ thuật biểu diễn và du lịch văn hóa. Đây cũng là một trong những lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao trong nền kinh tế tri thức.

Việc EU nhấn mạnh hỗ trợ thế hệ nghệ sĩ và nhà sáng tạo trẻ cũng được giới chuyên môn đánh giá cao, trong bối cảnh thời đại số khiến ranh giới giữa sáng tạo, công nghệ và kinh doanh ngày càng mờ nhạt. Những ý tưởng mới có thể nhanh chóng tiếp cận thị trường toàn cầu, nhưng đồng thời cũng đối mặt với áp lực cạnh tranh chưa từng có. Bằng việc xây dựng các cơ chế hỗ trợ phù hợp, EU kỳ vọng sẽ tạo điều kiện để các tài năng trẻ phát triển, đồng thời giữ chân nguồn nhân lực sáng tạo ngay tại châu Âu. Đây được xem là yếu tố quan trọng giúp khối duy trì khả năng đổi mới và sức hấp dẫn trong dài hạn.

Nhìn rộng hơn, bước đi mới của châu Âu phù hợp với xu thế. Văn hóa đã được đặt trong mối liên hệ với các mục tiêu chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Nhiều dự án bảo tồn di sản hiện đã ứng dụng công nghệ số để số hóa hiện vật, xây dựng bảo tàng ảo hoặc tạo ra các hình thức tiếp cận mới cho công chúng. Các ngành công nghiệp sáng tạo cũng đang đóng vai trò ngày càng lớn trong việc lan tỏa nhận thức về phát triển bền vững và ứng phó biến đổi khí hậu.

Nhìn chung, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng dựa vào tri thức, sáng tạo, đưa văn hóa vào trung tâm chính sách là bước đi chiến lược cần thiết, giúp EU củng cố bản sắc, nâng cao năng lực cạnh tranh và duy trì ảnh hưởng quốc tế trong những thập niên tới. Dĩ nhiên, việc hiện thực hóa tuyên bố mới chắc chắn còn đối mặt thách thức, đòi hỏi nguồn lực tài chính, sự phối hợp giữa các quốc gia thành viên và khả năng thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ.