Liên kết vùng thúc đẩy chuỗi giá trị xanh

Hội thảo tập trung bàn giải pháp mở rộng liên kết vùng, thúc đẩy mô hình sản xuất xanh và nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong bối cảnh tiêu chuẩn thị trường quốc tế ngày càng nghiêm ngặt và yêu cầu giảm phát thải trở thành xu hướng tất yếu.

Xuất khẩu kỳ vọng cán mốc 70 tỷ USD

Tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025 có thể đạt 70 tỷ USD, mang lại thặng dư 20 tỷ USD. Những tín hiệu tích cực này cho thấy nông nghiệp Việt Nam tiếp tục duy trì vị thế quan trọng trong nền kinh tế, đồng thời mở ra dư địa lớn để chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững.

Để đạt mục tiêu tăng trưởng dài hạn, ngành buộc phải đẩy mạnh xây dựng chuỗi giá trị xanh - mô hình giúp kiểm soát chất lượng, giảm phát thải, bảo vệ đất và nguồn nước, đồng thời tạo ra những vùng nguyên liệu có quy mô và tính liên kết cao.

Nông nghiệp hiện đại đòi hỏi sản xuất hữu cơ, tuần hoàn và minh bạch hóa các công đoạn qua dữ liệu số. Hệ thống cơ sở dữ liệu nông nghiệp VID - dự kiến hoàn thiện năm 2025 sẽ trở thành nền tảng quan trọng giúp truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa quy trình và nâng cao chất lượng quản lý.

Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường Đào Xuân Hưng cho biết, sau hơn 6 năm triển khai Nghị định số 98/2018/NĐ-CP ngày 5-7-2018 của Chính phủ về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, đến nay, cả nước đã hình thành hơn 3.500 mô hình liên kết chuỗi, thu hút hơn 300.000 hộ nông dân và khoảng 2.000 hợp tác xã, tổ hợp tác. Khoảng 70% mô hình có sự tham gia của hợp tác xã - lực lượng giữ vai trò đầu mối trong tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và tiêu thụ sản phẩm. Tổng vốn huy động cho các mô hình đạt hơn 20.000 tỷ đồng, trong đó, doanh nghiệp đóng góp 50-60%.

Việc hình thành các chuỗi giá trị xanh đã góp phần giảm phát thải, tăng giá trị gia tăng, nâng cao năng lực cạnh tranh, tạo nền tảng để xây dựng thương hiệu quốc gia cho nông sản Việt Nam. Khi liên kết vùng hoạt động hiệu quả, các vùng nguyên liệu tập trung sẽ được chuẩn hóa, tạo điều kiện cho chế biến sâu, giảm thất thoát sau thu hoạch và tối ưu hóa logistics.

Phát biểu tại hội thảo, các chuyên gia cho rằng, ngành Nông nghiệp vẫn đối mặt hạn chế lớn: Phần lớn nông sản xuất khẩu còn ở dạng thô, giá trị thấp; công nghiệp chế biến sâu phát triển chậm; chuỗi liên kết chưa bền vững; tác động của biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt... Nếu Việt Nam không chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình xanh và tăng cường chế biến sâu, thì lợi thế cạnh tranh sẽ dần suy giảm.

Các mô hình vẫn đối mặt nhiều thách thức: Liên kết chuỗi chưa chặt chẽ; quy trình sản xuất, chế biến, thị trường chưa khép kín; thủ tục hành chính còn phức tạp; chất lượng liên kết giữa các địa phương không đồng đều; biến đổi khí hậu, yêu cầu giảm phát thải và tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe...

Cần chính sách đủ mạnh

Viện trưởng Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Trần Công Thắng cho rằng, thị trường toàn cầu đang dịch chuyển mạnh sang tiêu thụ sản phẩm xanh, ít phát thải và có truy xuất nguồn gốc minh bạch.

Nếu Việt Nam muốn đạt mục tiêu 80-100 tỷ USD xuất khẩu nông sản trong những năm tới, thì ngành phải thích ứng với hệ thống tiêu chuẩn quốc tế khắt khe hơn, không chỉ về kỹ thuật, mà cả về carbon thấp, sản xuất tuần hoàn và trách nhiệm xã hội. Việt Nam đã ban hành nhiều chiến lược quan trọng, như: Chiến lược tăng trưởng xanh 2021, Chiến lược phát triển nông nghiệp - nông thôn bền vững 2021-2050, Đề án kinh tế tuần hoàn 2022 với nguyên tắc "ba tái": Tái sử dụng, tái chế, tái quay vòng. Đây là nền tảng để thúc đẩy chuyển đổi xanh, song việc triển khai thực tế vẫn cần những chính sách đột phá để giải quyết các rào cản về thủ tục, công nghệ và thị trường.

Phó Trưởng ban Chính sách tín dụng Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Vương Văn Quý nhấn mạnh, muốn phát triển nông nghiệp xanh, cần hoàn thiện hệ thống quy định thống nhất về tín dụng xanh. Do đó, Nhà nước ban hành danh mục ngành kinh tế xanh quốc gia, xây dựng cơ chế hỗ trợ tổ chức tín dụng trong việc thu thập và đánh giá thông tin môi trường của khách hàng; cần có chính sách hỗ trợ lãi suất, bảo lãnh rủi ro và tiêu chuẩn hóa các tiêu chí “xác nhận xanh” trong hồ sơ pháp lý, nhằm giảm chồng chéo giữa các cơ quan.

Đối với doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân - những chủ thể trực tiếp triển khai mô hình xanh, việc đáp ứng yêu cầu về môi trường, xã hội, tuần hoàn còn nhiều hạn chế. Do đó, cần đẩy mạnh các chương trình hỗ trợ nâng cao năng lực lập hồ sơ môi trường, báo cáo ESG, áp dụng tiêu chuẩn hữu cơ và các chứng nhận quốc tế. Nhà nước và các tổ chức quốc tế nên tiếp tục hỗ trợ chi phí chuyển đổi xanh, chi phí chứng nhận, tư vấn kỹ thuật và tạo điều kiện tiếp cận vốn ưu đãi.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho rằng, trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, việc nâng cao giá trị gia tăng, chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường, đặc biệt là phát triển nền nông nghiệp sạch, nông nghiệp sinh thái theo hướng bền vững là mục tiêu chiến lược của ngành.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định rõ tầm quan trọng của việc xây dựng và phát triển các chuỗi giá trị xanh, thúc đẩy các mô hình sản xuất an toàn, thân thiện môi trường, giảm ô nhiễm, bảo vệ đất đai, nguồn nước, đa dạng sinh học, đồng thời tăng cường liên kết vùng để thúc đẩy phát triển nông nghiệp theo mô hình kinh tế tuần hoàn, tạo sản phẩm có giá trị cao, nâng cao thương hiệu và vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường trong và ngoài nước.

Việc phát triển chuỗi giá trị xanh không chỉ là nhiệm vụ của ngành nông nghiệp, mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Khi doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ và chính quyền địa phương cùng tham gia, hệ sinh thái sản xuất - tiêu thụ nông nghiệp sẽ đủ sức mạnh để thay đổi căn bản, từ đó nâng cao vị thế Việt Nam trên thị trường toàn cầu.