Không chỉ ngưỡng mộ vẻ đẹp của sản phẩm thủ công, nhiều người trẻ Gen Z đang chủ động đến các làng nghề, học hỏi kỹ thuật từ nghệ nhân và thử nghiệm cách làm mới. Qua cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026”, tình yêu với nghề truyền thống đang được chuyển hóa thành những sản phẩm sáng tạo, góp phần đưa di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, đến với Hội quán Phúc Kiến, số 40 Lãn Ông, khách tham quan sẽ được chiêm ngưỡng 9 tác phẩm sáng tạo xuất sắc nhất của những thí sinh trẻ tuổi tham gia cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026”. Đây là sân chơi để người làm sáng tạo tiếp xúc, đối thoại với những giá trị thủ công truyền thống và tạo ra nhiều sản phẩm mới bằng những góc nhìn độc đáo.
Thổi sức sống mới vào di sản thủ công truyền thống
Có những niềm đam mê bắt đầu từ một câu chuyện rất đỗi tình cờ, nhưng lại mở ra hành trình khám phá và gắn bó lâu dài. Với Lương Minh Thư, sinh viên ngành thiết kế nội thất vừa tốt nghiệp Trường đại học Kiến trúc Hà Nội, đó là những lần đi thăm Bát Tràng và nhìn thấy bàn chuốt gốm. Ấn tượng với nguyên lý chuyển động quanh một trục hướng tâm, Thư nảy ra ý tưởng phát triển một sản phẩm gốm có thể biến đổi công năng từ chính cấu trúc ấy.

Chia sẻ sau khi giành giải nhất ở Bảng gốm Bát Tràng, Thư cho biết, em không sinh ra ở Bát Tràng, cũng không lớn lên trong một gia đình làm nghề gốm. Cô gái quê Hải Phòng đến với cuộc thi này từ sự yêu thích vẻ đẹp chất liệu thủ công truyền thống và mong muốn gốm có thể hiện diện ở nhiều không gian hơn, có nhiều mục đích sử dụng hơn. Tác phẩm có tên gọi Nhất Tâm vì thế được hình thành, biến điểm tâm của bàn xoay gốm thành ý niệm kết nối, nơi ba bộ phận cùng quy tụ và nâng đỡ lẫn nhau. Sản phẩm gồm 3 bộ phận: Đế đỡ rỗng, đĩa cắm hoa và chông cắm hoa. Khi kết hợp, chúng tạo thành một bộ cắm hoa mang tinh thần Ikebana (nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản). Khi tách rời, chúng tiếp tục mở ra những cách sử dụng khác nhau: Đế đỡ có thể trở thành khay hoặc đĩa đựng đồ; đĩa có thể dùng để chứa những vật dụng nhỏ hoặc làm vật phẩm trang trí; chông cắm hoa có thể kết hợp với những vật chứa khác để tạo nên cách sắp đặt mới.
Chia sẻ về tác phẩm Nhất Tâm, Lương Minh Thư cho biết: “Thực ra, Nhất Tâm đã có trong ý niệm của em từ lâu, sau một số lần đi thăm làng nghề Bát Tràng. Cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026” đã trao cho em cơ hội để biến ý tưởng mình ấp ủ từ trước được bước ra khỏi bản vẽ, trở thành sản phẩm hiện hữu”.

Nếu Nhất Tâm bắt đầu từ chuyển động của bàn xoay gốm, thì tác phẩm đoạt giải Nhất bảng sơn mài Hạ Thái có tên gọi Sonmai Lamp (đèn ngủ) của Đào Sơn Lâm, sinh viên vừa tốt nghiệp trường Đại học Xây dựng, lại được khơi nguồn từ tình yêu dành cho vẻ đẹp của chất liệu này. Trong quá trình học tập và làm việc liên quan đến nghệ thuật, Lâm dần bị cuốn hút bởi chất liệu, màu sắc và cách phối hợp đầy biến hóa của sơn mài Hạ Thái. Chính vì vậy, em đã chọn sơn mài cho thiết kế đèn đem đến cuộc thi.
Điểm đặc biệt của Sonmai Lamp nằm ở cấu trúc gồm khung đèn cố định và những tấm ốp sơn mài độc bản có thể tháo lắp, thay thế bằng nam châm. Người sử dụng có thể đổi diện mạo chiếc đèn mà không phải thay toàn bộ sản phẩm. Cách thiết kế này vừa tạo thêm lựa chọn cho người dùng, vừa gợi mở khả năng phát triển các tấm chao đèn như những sản phẩm thủ công riêng biệt, qua đó tạo thêm cơ hội để nghệ nhân làng nghề sơn mài tham gia vào quá trình sản xuất.
Đào Sơn Lâm chia sẻ: “Tôi yêu thích vẻ đẹp của sơn mài Hạ Thái từ chất liệu, màu sắc và cách phối hợp hài hòa, độc đáo. Song quá trình chế tác đòi hỏi nhiều công đoạn, kỹ thuật cầu kỳ và thời gian hoàn thiện dài. Bởi vậy, việc phát triển sản phẩm trong khuôn khổ cuộc thi cũng đặt ra không ít thách thức”. Sau cuộc thi, Lâm mong muốn tiếp tục hoàn thiện Sonmai Lamp, đồng thời xây dựng một không gian kết nối những nghệ sĩ yêu thích sơn mài, nghệ nhân và những người đam mê chất liệu truyền thống này.

Chiếc ghế có tên Nếp Ruộng – một tác phẩm khác đoạt giải Nhất ở bảng Thủ công người Mông Chế Cu Nha của Hoàng Hải Triều, sinh viên năm thứ 3 Đại học Văn Lang – lại khơi nguồn từ hình ảnh ruộng bậc thang và văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mông. Những đường nét uốn lượn của khung ghế gợi liên tưởng đến địa hình tầng lớp của ruộng bậc thang, tạo nên tổng thể mềm mại nhưng vẫn chắc chắn. Điểm nhấn của sản phẩm là phần tựa lưng với các dải vải dệt hoa văn truyền thống, mang màu sắc và họa tiết đặc trưng của văn hóa bản địa. “Thông qua Nếp Ruộng, tôi mong muốn đưa hình ảnh di sản truyền thống vào thiết kế nội thất hiện đại theo cách gần gũi và dễ tiếp cận hơn. Sản phẩm không chỉ là một chiếc ghế phục vụ nhu cầu sử dụng hằng ngày mà còn là sự kết nối giữa vẻ đẹp của thiên nhiên, bàn tay người thợ và bản sắc văn hóa Việt Nam", Hải Triều chia sẻ.

Cũng lựa chọn sơn mài, Hoàng Phương Nga, sinh viên năm cuối Đại học Mở, mang đến thiết kế Ghế đôn Hợp, tác phẩm nhận được nhiều bình chọn nhất trong cuộc thi. Ý tưởng của Nga bắt đầu từ chiếc ghế vỉa hè – vật dụng bình dị nhưng gắn với một không gian văn hóa cộng đồng quen thuộc của người Việt, nơi mọi người gặp gỡ bên cốc trà đá hay ly cà phê. Từ hình dáng chiếc ghế thân thuộc, nhà thiết kế trẻ phát triển sản phẩm kết hợp tạo hình hiện đại với nghệ thuật sơn mài truyền thống lên mặt ghế. Tên gọi Ghế đôn Hợp cũng hàm chứa tinh thần của thiết kế. “Hợp ở đây nghĩa là hợp nhất, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại”, Nga lý giải. Đáng chú ý, em tính toán nhiều phương án bề mặt để người sử dụng có thể lựa chọn . Bên cạnh phiên bản sử dụng toàn bộ bề mặt sơn mài, sản phẩm có thể thay thể bằng mặt mây tre đan theo nhu cầu.
Ngoài ra, triển lãm còn có tác phẩm Lớp áo di sản của Nguyễn Thị Thùy Linh, bộ sản phẩm MONGEAR của Trần Thị Tố Uyên, Sắc mạch của Nguyễn Tấn Lộc, Giọt gốm của Đào Sơn Tùng và Mài Hạ Thái của Nguyễn Khánh Linh.
9 thiết kế, 9 cách tiếp cận khác nhau nhưng cùng đồng điệu ở mong muốn đưa nghề thủ công truyền thống ra khỏi phạm vi trưng bày, trở thành một phần của đời sống thường ngày. Qua góc nhìn của thế hệ trẻ, những giá trị truyền thống được trao thêm sức sống, nhưng vẫn giữ được tinh thần cốt lõi, đồng thời mở ra những hướng sáng tạo mới, để các giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục hiện diện và phát triển.
Cầu nối giữa các thế hệ làm nghề
Có một tầng ý nghĩa khác sâu sắc hơn ở những tác phẩm được trưng bày, đó là chúng không chỉ tượng trưng cho sức sáng tạo và tinh thần đổi mới của của người trẻ, mà còn là thành quả của quá trình làm việc trực tiếp tại làng nghề cũng những tri thức tiếp thu được từ các nghệ nhân giàu kinh nghiệm. Tạo dựng sự kết nối ấy cũng là định hướng của cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026”, do TUVA Communication tổ chức, dưới sự bảo trợ của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự hỗ trợ từ Hội đồng Anh tại Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu & Phát huy Giá trị Di sản Văn hóa (CCH) và Craft Link. Bởi đằng sau mỗi chất liệu, kỹ thuật hay sản phẩm truyền thống không chỉ là giá trị thẩm mỹ, mà còn là kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ, gắn với điều kiện sản xuất và đời sống của cộng đồng địa phương. Chỉ khi hiểu được những yếu tố ấy, người trẻ mới có thể tìm ra cách phát triển sản phẩm mà không làm mất đi bản sắc vốn có.

Sau vòng sơ khảo, các thí sinh được tổ chức đến thăm các làng nghề, gặp gỡ nghệ nhân, tìm hiểu đặc tính vật liệu, thực hành một số công đoạn chế tác và lắng nghe câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm. Từ những trải nghiệm thực tế, ý tưởng ban đầu tiếp tục được điều chỉnh, phát triển với sự đồng hành của các nghệ nhân về chuyên môn. Đây cũng là giai đoạn các thiết kế được kiểm nghiệm về công năng, tính ứng dụng và khả năng tiếp cận thị trường. Thay vì chỉ đặt ra câu hỏi một sản phẩm có mới mẻ hay đẹp mắt hay không, người tham gia còn phải cân nhắc liệu ý tưởng ấy có phù hợp với đặc tính vật liệu, kỹ thuật của người thợ và điều kiện sản xuất thực tế hay không.
Với Lương Minh Thư, quá trình hiện thực hóa Nhất Tâm là một hành trình thử nghiệm nhiều hơn những gì em hình dung ban đầu. Từ bản vẽ thiết kế đến sản phẩm hoàn thiện, em phải liên tục điều chỉnh để thích ứng với kỹ thuật chế tác gốm. Những biến đổi trong quá trình tạo hình và nung sản phẩm đôi khi khiến kết quả không hoàn toàn giống với ý tưởng ban đầu. Tuy nhiên, chính những lần thử nghiệm ấy lại giúp Thư nhận ra những khả năng khác của chất liệu và tìm được phương án phù hợp hơn. “Mình cũng phải làm đi làm lại rất nhiều lần thì mới ra được sản phẩm như bây giờ”, Thư chia sẻ.
Với Ghế đôn Hợp, Hoàng Phương Nga đảm nhiệm vai trò phát triển ý tưởng và thiết kế, trong khi nghệ nhân sơn mài Lã Văn Hùng trực tiếp đồng sáng tạo, thực hiện các lớp sơn trên sản phẩm. Qua quá trình làm việc, Nga có dịp tìm hiểu sâu hơn về kỹ thuật phủ sơn, mài và những yêu cầu khắt khe trong từng công đoạn.

Bà Phạm Minh Hồng, Quản lý Nghệ thuật tại Hội đồng Anh Việt Nam cho biết, chương trình hướng tới việc giúp người trẻ tiếp cận di sản ở chiều sâu hơn, thay vì chỉ dừng lại ở việc nhận diện hình ảnh, hoa văn hay chất liệu truyền thống. “Chúng tôi tin rằng khi người trẻ nhìn thấy tiềm năng sáng tạo trong di sản, còn nghệ nhân có thêm cơ hội đưa kỹ thuật của mình vào những sản phẩm mới, di sản sẽ có thêm con đường để tiếp tục hiện diện trong đời sống và tạo ra giá trị cho các thế hệ tiếp theo”, bà Phạm Minh Hồng chia sẻ.
Ở góc độ kết nối cộng đồng, Thạc sĩ Trần Tuyết Lan, Tổng Giám đốc Craft Link nhấn mạnh ý nghĩa của quá trình học hỏi hai chiều giữa nghệ nhân và nhà thiết kế:“Điều đáng quý trong hành trình này là sự học hỏi hai chiều giữa người trẻ và nghệ nhân. Các bạn trẻ mang đến những ý tưởng mới, còn nghệ nhân giúp các bạn hiểu sâu hơn về chất liệu, kỹ thuật và những giá trị nằm sau mỗi sản phẩm. Khi hai bên thực sự cùng sáng tạo, chúng ta không chỉ có những thiết kế mới mà còn mở ra cơ hội để nghề truyền thống tiếp tục phát triển và tạo sinh kế cho cộng đồng”.
Có lẽ, ý nghĩa sâu sắc nhất của hành trình này là khuyến khích người trẻ viết tiếp câu chuyện của cha ông bằng chính tư duy sáng tạo và góc nhìn của thế hệ mình. Từ những giá trị được gìn giữ qua bao thế hệ, họ tìm thấy nguồn cảm hứng để tạo nên những sản phẩm mới, mang theo dấu ấn của quá khứ nhưng hướng đến tương lai. Để rồi, di sản không chỉ được lưu giữ như những ký ức đẹp, mà tiếp tục được tiếp nối, bồi đắp và kể lại bằng tiếng nói của thế hệ hôm nay.
Các tác phẩm đoạt giải được trưng bày tại triển lãm:




(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.