Làng số - Động lực phát triển nông thôn bền vững

Khi nhắc đến Thủ đô, chúng ta thường nghĩ ngay đến đó là một đô thị trung tâm sầm uất với những hạ tầng thông minh. Thế nhưng, một không gian phát triển mang tính chiến lược lại đang dịch chuyển mạnh mẽ về cơ sở - nơi chính quyền địa phương hai cấp của Hà Nội đang vận hành để trực tiếp phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, các xã, phường tại Hà Nội không còn là điểm cuối của dòng chảy công nghệ, mà đã trở thành những "pháo đài" đổi mới sáng tạo.

Từ sự tinh gọn của bộ máy mới, những mô hình "làng số", "thôn thông minh" đang hình thành diện mạo rõ nét. Đây chính là chìa khóa định vị lại giá trị của nông thôn Thủ đô trong kỷ nguyên số.

Từ tinh thần đó, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội lựa chọn chủ đề: “Làng số - Động lực phát triển nông thôn bền vững” là nội dung chính trong chương trình Hà Nội chuyển động hôm nay.

Tham gia chương trình tại Trường quay S1 của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội có TS Nguyễn Nhật Quang, Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ, Hiệp hội Doanh nghiệp phần mềm và dịch vụ công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA).

Ngoài ra, chương trình kết nối trực tiếp từ trường quay tới 2 điểm cầu tại xã Vân Đình, mang đến những câu chuyện thực tế về mô hình “làng số”, qua đó cho thấy rõ sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong tư duy tiếp cận công nghệ của người dân, cũng như năng lực quản trị, điều hành bằng dữ liệu số của chính quyền cấp cơ sở sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Xây dựng làng số phải bắt đầu từ con người, thể chế và công nghệ

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ, Hiệp hội Doanh nghiệp phần mềm và Dịch vụ công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA), việc người dân sử dụng mã QR, camera an ninh hay điện thoại thông minh để livestream bán hàng cho thấy những tín hiệu tích cực trong quá trình chuyển đổi số ở nông thôn. Tuy nhiên, đó mới chỉ là bước đầu.

Để xây dựng một làng số đúng nghĩa, cần hội tụ ba thành tố quan trọng, gồm con người, thể chế và công nghệ. Trong đó, hạ tầng công nghệ là điều kiện không thể thiếu. Bên cạnh camera, điện thoại thông minh hay mạng wifi, cần đầu tư đồng bộ hạ tầng số tới cấp thôn, tổ dân phố, nhất là trong bối cảnh đang thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cơ sở.

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, yếu tố quyết định thành công của chuyển đổi số vẫn là con người. Nếu người dân chưa có năng lực số cần thiết thì rất khó nhân rộng các mô hình, sáng kiến số trong cộng đồng. Vì vậy, cần tạo điều kiện để mỗi người dân được trang bị kỹ năng và năng lực số phù hợp.

TS Nguyễn Nhật Quang cũng lưu ý, tại nhiều khu vực nông thôn, lực lượng thường xuyên sinh sống ở địa phương chủ yếu là người cao tuổi. Đây là nhóm còn gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận và khai thác công nghệ số. Do đó, cùng với đầu tư hạ tầng, cần có các cơ chế, quy định và phương thức kết nối người dân phù hợp để từng bước hình thành làng số một cách bền vững.

Cấp xã còn lúng túng khi triển khai "làng số"

Nói về những rào cản, áp lực khi các địa phương bắt tay vào xây dựng mô hình làng số, TS Nguyễn Nhật Quang chia sẻ, bản thân ông đã đi xuống các xã, huyện của Hà Nội rất nhiều, từ thời còn chính quyền địa phương ba cấp và cả giai đoạn chuyển đổi sang chính quyền địa phương hai cấp hiện nay.

Khi làm việc với lãnh đạo các xã, phường, người đứng đầu cấp ủy, HĐND, UBND, Mặt trận Tổ quốc, ông nhận thấy các đồng chí lãnh đạo địa phương rất quan tâm đến chuyển đổi số. Tuy nhiên, việc triển khai lại gặp nhiều khó khăn, trong đó kinh phí là một rào cản.

“Nhưng nghịch lý ở đây không phải là không có tiền, mà là vấn đề cơ chế. Chúng ta coi cấp thôn, tổ dân phố không phải là một cấp chính quyền nên không được dùng ngân sách để trang bị máy tính hay kết nối internet cho các nhà văn hóa thôn. Nghĩa là thành phố có tiền, sẵn sàng đầu tư nhưng cơ chế chưa cho phép, khiến các cơ sở rất lúng túng”, ông Quang phân tích.

Vấn đề thứ hai liên quan đến cơ chế, đó là dù xác định chính quyền cấp xã, phường là chính quyền cơ sở, gần dân nhất và trực tiếp phục vụ nhân dân, phân bổ nhiều nhiệm vụ, nhưng việc phân bổ kinh phí chưa kịp thời. Do đó, các xã, phường gặp khó khăn về mặt ngân sách.

Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Nhật Quang, nguyên nhân lớn hơn là câu chuyện "làng thông minh" hay "làng số" còn khá mới mẻ đối với các đồng chí lãnh đạo xã, phường. Họ rất muốn làm nhưng chưa biết cụ thể phải làm như thế nào.

Ông Quan kỳ vọng, thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng, những kinh nghiệm xây dựng “làng số”, “làng thông minh” sẽ được lan tỏa sang các địa phương khác, trở thành một phong trào rộng lớn của Thủ đô.

Giang Soi tiên phong xây dựng làng số qua "mã QR kể chuyện"

Xã Vân Đình đang tham gia rất tích cực vào công cuộc cải cách hành chính và chuyển đổi số. Đây cũng là một trong những địa phương đi đầu của thành phố trong lĩnh vực này.

Trong đó, thôn Giang Soi được xem là điểm sáng, tiên phong trong xây dựng làng số.

Chia sẻ về thực tiễn ở địa phương tại điểm cầu thôn Giang Soi, ông Phạm Đức Hoan, Bí thư Chi bộ, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn Giang Soi cho biết, thực hiện Chỉ thị 57/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về chuyển đổi số, Chi bộ thôn Giang Soi đã ra Nghị quyết thực hiện chuyển đổi số, nòng cốt là tổ chuyển đổi số.

Theo đó, lực lượng thanh niên đến từng gia đình cài đặt VNeID, tích hợp thẻ bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, không dùng tiền mặt cũng như mọi tiện ích khác để mọi người được thụ hưởng nền khoa học văn minh của đất nước.

Thôn đã thành lập các trang Facebook, Zalo để kết nối, truyền tải nhanh chóng các thông tin của địa phương tới người dân và những người con xa quê.

Theo ông Phạm Đức Hoan, khi người dân quê hương hay những người con xa quê trở về, hoặc du khách đến thăm thôn Giang Soi, đều có thể chủ động truy cập các trang thông tin tìm hiểu về cảnh quan, di tích lịch sử của đình làng hay nhà thờ mà không cần phải hỏi ai.

Tại thôn Giang Soi, có 32 bức tranh đại đoàn kết được gắn mã QR ngay phía dưới, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dân và du khách có thể quét mã để tìm hiểu những câu chuyện về lịch sử, văn hóa của thôn.

Ý tưởng này được hình thành từ sự chung tay của các tổ chức chính trị, đoàn thể trong thôn. Bí thư Chi đoàn thôn Giang Soi Bùi Văn Hiếu - một trong những người trực tiếp tham gia xây dựng hệ thống "mã QR kể chuyện" cho biết, với tinh thần xung kích, tình nguyện và sáng tạo của thanh niên, Đoàn Thanh niên thôn Giang Soi đã đi thu thập dữ liệu, hình ảnh, tư liệu tại các di tích lịch sử, các công trình kiến trúc trong thôn. Đặc biệt là phối hợp với các vị cao niên và các vị chức sắc tôn giáo trong thôn để thu thập các câu chuyện, ký ức, sau đó chuyển đổi số thành mã QR kể chuyện.

Là người trải nghiệm mô hình chuyển đổi số của thôn Giang Soi, ông Phạm Đức Tiến hồ hởi kể, từ ngày có mã QR, người dân thôn Giang Soi cũng như khách thập phương đến tham quan chỉ cần quét mã là có thể thấy hết được các nét văn hóa, bản sắc của địa phương mà nhân dân thôn Giang Soi từ xưa đến nay đã xây dựng.

Mã QR mở thêm không gian lan tỏa cho di sản ở làng quê

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, cách làm của làng Giang Soi cho thấy hướng đi sáng tạo trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản thông qua chuyển đổi số, khi chính người dân trở thành chủ thể kể câu chuyện văn hóa của quê hương mình.

TS Nguyễn Nhật Quang cho biết, ông đặc biệt ấn tượng trước sự đổi thay của diện mạo nông thôn Hà Nội và sự tham gia tích cực của người dân, từ cán bộ cơ sở, người cao tuổi đến thanh niên trong các hoạt động chuyển đổi số tại làng Giang Soi.

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, việc sử dụng mã QR để giới thiệu các giá trị lịch sử, văn hóa của địa phương là cách làm hiệu quả và giàu ý nghĩa. Điểm nổi bật là những câu chuyện về di sản được chính người dân sưu tầm, ghi lại và chia sẻ, tạo nên sự gần gũi, gắn kết với cộng đồng.

TS Nguyễn Nhật Quang cho rằng, công tác số hóa di sản thời gian qua chủ yếu tập trung vào các di tích đã được xếp hạng. Trong khi đó, nhiều công trình, địa điểm gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của người dân ở làng, thôn lại chưa được quan tâm đúng mức. Việc gắn mã QR với hình ảnh, tư liệu và các câu chuyện lịch sử giúp kết nối di sản vật thể với di sản phi vật thể, qua đó, nâng cao giá trị văn hóa của địa phương. Đây là cách làm sáng tạo, góp phần lưu giữ và lan tỏa các giá trị truyền thống trong cộng đồng.

Khi đặc sản làng nghề "cất cánh" nhờ những câu chuyện được số hóa

Câu chuyện cốt lõi để người dân đồng hành bền vững với “làng số” vẫn phải là nguồn lợi kinh tế. Để nhân rộng mô hình làng số thông qua phát triển du lịch, văn hóa số và huy động sự tham gia, đồng hành của người dân một cách bền vững, TS Nguyễn Nhật Quang đồng tình việc phát triển kinh tế là vấn đề đặc biệt quan trọng.

Tuy nhiên, theo ông, kinh tế ở đây không chỉ đơn thuần là những con số tăng trưởng GDP hay GRDP của thành phố, cũng không chỉ là nguồn thu ngân sách hàng năm. Đối với cấp làng xã, phát triển kinh tế phải gắn liền với sinh kế của người dân.

“Nếu người dân được trang bị nền tảng số, có khả năng tiếp cận môi trường số để từ đó cải thiện đời sống của bản thân và gia đình, thì đó mới là ý nghĩa cốt lõi. Khi ấy, người dân sẽ thực sự cảm nhận được lợi ích thiết thực từ việc xây dựng "làng số””, TS Nguyễn Nhật Quang nhấn mạnh.

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, chủ đề kinh tế số có phạm vi rất lớn, bao gồm cả những định hướng ngắn hạn và dài hạn. Trước hết, xét về ngắn hạn, chúng ta có thể nhìn từ câu chuyện thực tế. Ở các địa danh có sản vật, đặc sản địa phương nếu không có môi trường số mà chỉ dựa vào không gian vật lý truyền thống thì người tiêu dùng buộc phải đến tận nơi mới có thể biết được. Ngược lại, nhờ môi trường số và công nghệ hiện đại những sản vật địa phương có thể lan tỏa khắp cả nước, thậm chí ra toàn cầu.

Thực tế, đối với các đặc sản địa phương nói chung, nếu chỉ đưa ra sản phẩm vật chất đơn thuần, giá trị sẽ bị giảm đi nhiều. Giá trị gia tăng của đặc sản nằm ở "câu chuyện" đằng sau nó. Sản phẩm vật chất bắt buộc phải có chất lượng tốt, nhưng chính câu chuyện đi kèm mới là yếu tố định vị thương hiệu.

TS Nguyễn Nhật Quang cho rằng, các làng nghề có thể áp dụng giải pháp đóng hộp, đóng gói sản phẩm, đưa vào siêu thị và tích hợp mã QR. Khi người dùng quét mã, họ sẽ biết được nguồn gốc, quy trình chăn nuôi và những câu chuyện văn hóa đi kèm. Phương pháp này có thể áp dụng rộng rãi cho các đặc sản khác của Hà Nội, như: Ô mai Hàng Đường, bánh cốm, hay sen bách diệp Tây Hồ…

“Việc dùng mã QR để kết nối sản phẩm với những câu chuyện đã được số hóa sẽ giúp gia tăng mạnh mẽ giá trị cho tất cả sản phẩm đặc sản và làng nghề”, TS Nguyễn Nhật Quang nói.

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, hạn chế lớn nhất của các làng nghề hiện nay là thiếu sự kết nối. Trong cùng một làng nghề, nhiều hộ cùng sản xuất, kinh doanh một mặt hàng nhưng lại hoạt động rời rạc... Sự thiếu kết nối này dẫn đến việc không thống nhất được giá cả, chất lượng, từ đó khó duy trì và bảo vệ uy tín chung của thương hiệu làng nghề. Do đó, việc thiết lập mạng lưới kết nối nội bộ rất quan trọng.

Nhiều nơi hiện nay đã chủ động kết nối thông qua các mạng xã hội, như: Facebook, Zalo. Riêng tại Hà Nội, chúng ta đang có một lợi thế lớn với ứng dụng iHanoi khi đã có hơn 7 triệu người cài đặt. Chúng ta có thể khai thác nền tảng này để kết nối các hộ kinh doanh trong cùng một ngành nghề, tạo nên sức mạnh tập thể.

Bên cạnh kết nối nội bộ, việc kết nối với thị trường cũng cần được đẩy mạnh. Thông qua các nền tảng số và thương mại điện tử, như: YouTube, TikTok, các làng nghề có thể quảng bá và tiêu thụ sản phẩm trên phạm vi cả nước và thế giới.

TS Nguyễn Nhật Quang cho biết, để mang lại hiệu quả kinh tế thiết thực, bên cạnh những sáng kiến tự thân từ cấp thôn, làng, sự hỗ trợ và đồng hành của chính quyền xã, chính quyền thành phố cũng như các cơ quan Trung ương trong việc tạo ra nền tảng kết nối sâu rộng là yếu tố then chốt.

Đưa chuyển đổi số đến gần dân, sát dân

Tối 13-6, tại Nhà văn hóa thôn Thành Vật, xã Vân Đình, không khí sôi nổi khi cán bộ chuyên môn của xã kết hợp lực lượng công an và sinh viên Trường Đại học FPT trực tiếp hướng dẫn người dân sử dụng điện thoại thông minh, cài đặt các ứng dụng số và thực hành kỹ năng phục vụ giải quyết thủ tục hành chính trực tuyến.

Tham gia buổi hướng dẫn, bà Đinh Thị Bích Nụ, thôn Thành Vật, cho biết, đã sử dụng điện thoại thông minh nhưng vẫn còn nhiều bỡ ngỡ. "Tôi cũng sử dụng điện thoại thông minh nhưng chưa biết hết tính năng. Hôm nay được hướng dẫn chi tiết, tôi rất vui", bà Nụ chia sẻ.

Câu chuyện của bà Nụ, cũng như của người dân xã Thành Vật cho thấy một nhu cầu rất cụ thể trong quá trình chuyển đổi số. Với người buôn bán nhỏ, điện thoại thông minh cùng mã QR thanh toán không chỉ giúp giao dịch thuận tiện hơn mà còn hạn chế rủi ro khi sử dụng tiền mặt.

Ông Nguyễn Văn Đăng, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Vân Đình cho hay, từ kết quả đạt được tại làng số điểm Giang Soi, địa phương xác định tiếp tục nhân rộng mô hình trên toàn xã.

Hiện nay, xã đã lắp đặt máy tính, máy in, máy quét (scan), hỗ trợ hệ thống wifi đến các nhà văn hóa thôn.

Xã cũng phối hợp với các nhà mạng để lắp đặt hệ thống mạng 5G, các trạm BTS nhằm bảo đảm hạ tầng số dùng chung.

“Chúng tôi đang xây dựng và nhân rộng các mô hình như chợ số, gia đình số, hỗ trợ dịch vụ công trực tuyến tại nhà văn hóa thôn”, ông Nguyễn Văn Đăng thông tin thêm.

Xã Vân Đình tiếp tục đặt mục tiêu mở rộng các mô hình chuyển đổi số, hướng tới xây dựng làng số, thôn thông minh. Thực hiện chủ trương về chuyển đổi số, địa phương phối hợp Trường Đại học FPT đưa 50 sinh viên về xã triển khai các mô hình chuyển đổi số điểm. Sinh viên sẽ về tận thôn, xóm để hướng dẫn người dân ứng dụng dịch vụ công trực tuyến và tiếp cận các nền tảng số.

Lan tỏa sáng kiến xây dựng "làng số"

Từ những mô hình bước đầu tại các thôn của xã Vân Đình, hành trình xây dựng “làng số” ở Hà Nội đang cho thấy nhiều tín hiệu tích cực.

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, điều quan trọng không chỉ nằm ở ứng dụng công nghệ, mà còn là cách đưa công nghệ đến gần người dân nhất, dễ tiếp cận nhất và tạo được sức lan tỏa trong cộng đồng.

Chia sẻ về những mô hình chuyển đổi số ở cơ sở, TS Nguyễn Nhật Quang cho rằng, những kết quả bước đầu tại Vân Đình cho thấy tinh thần cầu thị, chủ động của địa phương trong thực hiện chuyển đổi số, từ xây dựng thôn thông minh đến thúc đẩy kinh tế số, bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng. Chuyển đổi số ở nông thôn đang tạo nên những thay đổi rõ nét trong đời sống người dân. Tuy nhiên, đây mới chỉ là bước khởi đầu của một hành trình dài và cần tiếp tục được mở rộng bằng những mô hình phù hợp, hiệu quả.

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, nguyên tắc quan trọng của chuyển đổi số là ưu tiên triển khai những việc dễ làm, ít tốn kém nhưng có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa lớn. Từ thực tế tại các thôn ở Vân Đình, nhiều hoạt động đã được thực hiện theo hướng xã hội hóa, huy động sự tham gia của người dân, đặc biệt là lực lượng thanh niên.

Những mô hình như gắn mã QR để giới thiệu di tích lịch sử, văn hóa của địa phương; xây dựng video clip giới thiệu làng quê hay triển khai thanh toán không dùng tiền mặt bước đầu cho thấy hiệu quả tích cực. Theo TS Nguyễn Nhật Quang, thanh toán không dùng tiền mặt hiện nay đã phổ biến trong đời sống và đây cũng là một thành tựu đáng ghi nhận trong quá trình chuyển đổi số của Hà Nội.

Một điểm nhấn đáng chú ý khác là việc đưa các dịch vụ hành chính công thiết yếu xuống tận thôn, làng thông qua nhà văn hóa cộng đồng. Theo TS Nguyễn Nhật Quang, đây là mô hình rất đáng khuyến khích bởi giúp người dân tiếp cận dịch vụ công thuận lợi hơn, nhất là với những người còn hạn chế về kỹ năng số.

“Trước đây, người dân phải tự làm dịch vụ công trực tuyến, nếu không làm được lại phải lên xã nộp hồ sơ trực tiếp. Trong khi đó, tại nhà văn hóa thôn có máy tính, có người hướng dẫn, người dân chỉ cần đến đó để được hỗ trợ thực hiện thủ tục hành chính công. Điều này giúp tiết kiệm thời gian và thuận lợi hơn rất nhiều”, TS Nguyễn Nhật Quang nói.

Từ tinh thần “Bình dân học vụ số” đến xây dựng "làng số"

Từ thực tế ở thôn Thành Vật (xã Vân Đình), TS Nguyễn Nhật Quang đánh giá cao mô hình nhà văn hóa cộng đồng được vận hành theo hướng sôi động, thực chất, trở thành nơi hỗ trợ người dân tiếp cận công nghệ số.

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, nếu các thôn, xóm của Hà Nội đều có những điểm hỗ trợ như vậy, hiệu quả chuyển đổi số sẽ được nâng lên rõ rệt. Xa hơn, nếu mỗi thôn, mỗi xóm trên cả nước đều có một điểm kết nối số với hạ tầng internet, thiết bị công nghệ và nhân lực hỗ trợ người dân thì lợi ích của môi trường số sẽ được lan tỏa sâu rộng hơn trong cộng đồng.

TS Nguyễn Nhật Quang cũng đánh giá cao sáng kiến của thôn Thành Vật trong việc kết nối với Trường Đại học FPT để huy động sinh viên hỗ trợ người dân thực hiện chuyển đổi số. Đây là cách làm thiết thực, hiệu quả, tận dụng được nguồn lực xã hội hóa trong hỗ trợ người dân nâng cao kỹ năng số.

Từ thực tiễn triển khai phong trào “Bình dân học vụ số” tại nhiều địa phương, TS Nguyễn Nhật Quang cho rằng, để nâng cao năng lực số cho người dân, cần bám sát tinh thần của phong trào “Bình dân học vụ” trước đây, trong đó trước hết là nội dung đào tạo phải thật sự thiết yếu, đơn giản và phù hợp với nhu cầu thực tế của người dân.

Bên cạnh đó, phương pháp hướng dẫn cũng cần dễ hiểu, tránh hàn lâm, nặng tính lý thuyết khiến người dân khó tiếp cận. Đặc biệt, cần phát huy phương thức “bình dân dạy bình dân”, tức là người trẻ hỗ trợ người lớn tuổi; con cháu hướng dẫn cha mẹ, ông bà trong sử dụng công nghệ số.

Theo TS Nguyễn Nhật Quang, nếu các địa phương triển khai đúng tinh thần “Bình dân học vụ số”, năng lực số của người dân sẽ được nâng lên nhanh chóng, đáp ứng yêu cầu xây dựng “làng số” trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng sâu rộng.

“Tất cả những sáng kiến này đều rất hay. Điều quan trọng là cần lan tỏa để bất cứ địa phương nào có mô hình tốt thì các nơi khác đều có thể học tập, nhân rộng. Qua đó, chúng ta vừa tận dụng được nền tảng số để kết nối cộng đồng, vừa giữ gìn và phát huy được văn hóa làng xã truyền thống trong điều kiện mới của kỷ nguyên số”, TS Nguyễn Nhật Quang chia sẻ.