Lan tỏa truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài qua dòng họ Ngô Thì

Hội thảo góp phần làm sáng tỏ những đóng góp của các danh nhân dòng họ Ngô Thì đối với lịch sử, văn hóa, giáo dục dân tộc, đồng thời khẳng định giá trị của truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài trong đời sống đương đại.

Quốc Tử Giám được thành lập năm 1076 dưới triều Lý, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Trong nhiều thế kỷ, cùng với hệ thống giáo dục và khoa cử, Quốc Tử Giám góp phần hun đúc truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài của dân tộc. Trong tiến trình ấy, các danh nhân khoa bảng để lại những di sản tinh thần có sức sống lâu dài. Trong số đó, dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai là một trường hợp tiêu biểu, với nhiều thế hệ nối tiếp nhau vun đắp truyền thống học vấn, trước tác và phụng sự đất nước.

Điều đáng quý trong truyền thống dòng họ Ngô Thì không chỉ nằm ở số lượng những người thành đạt trên con đường khoa cử, mà còn ở sự tiếp nối giữa các thế hệ trong học tập, nghiên cứu, sáng tác và hoạt động thực tiễn.

Theo Trung tâm Hoạt động Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hiện tại, Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn lưu giữ 7 bia đề danh tiến sĩ ghi danh 5 vị khoa bảng thuộc dòng họ Ngô Thì. Trong số những người thuộc dòng họ có đóng góp cho đời sống khoa cử, Tiến sĩ Ngô Đình Thạc từng tham gia tổ chức các kỳ thi Hội vào các năm 1731 và 1736.

Một nhân vật nổi bật của dòng họ là Tiến sĩ Ngô Thì Sĩ (1726–1780), thân phụ Ngô Thì Nhậm và ông ngoại nhà sử học Phan Huy Chú. Năm 1766, Ngô Thì Sĩ đỗ đình nguyên, Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân, tức Hoàng giáp. Trải qua nhiều chức vụ, ông từng trở về quê nhà Tả Thanh Oai chuyên tâm nghiên cứu, dạy học, sau đó được giao biên soạn Quốc sử và giữ chức Đốc trấn Lạng Sơn.

Từ nền tảng gia đình ấy, Ngô Thì Nhậm trưởng thành, trở thành một trong những trí thức tiêu biểu của Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Sinh năm 1746, ông sớm bộc lộ tư chất thông minh, đạt được những thành tựu đáng kể trên con đường khoa cử, trước tác và hoạt động chính trị. Năm 1768, ông đỗ đầu kỳ thi Hương; năm 1775, đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân.

Trong sự nghiệp của mình, Ngô Thì Nhậm từng phụng sự triều Lê - Trịnh, sau đó tham gia chính quyền Tây Sơn và đảm nhiệm những trọng trách trong bối cảnh đất nước có nhiều biến động.

Một dấu ấn đáng chú ý trong mối liên hệ giữa Ngô Thì Nhậm với Văn Miếu – Quốc Tử Giám là thời gian ông đảm nhiệm công việc tại Quốc Tử Giám dưới triều Tây Sơn. Qua tác phẩm “Thái học môn lâu phú”, ông để lại dấu tích về mối gắn bó với thiết chế giáo dục này. Đây cũng là phương diện cần tiếp tục nghiên cứu nhằm làm rõ hơn vai trò của ông trong đời sống giáo dục đương thời, cũng như những chuyển biến của nền giáo dục quốc gia trong một giai đoạn lịch sử nhiều thử thách.

Phát biểu tại sự kiện, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hoá, khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu nhận định, tầm vóc của Ngô Thì Nhậm không chỉ thể hiện ở hoạt động chính trị, ngoại giao và văn chương mà còn ở tư duy, khả năng ứng xử trước hoàn cảnh và những suy ngẫm về việc học, việc dùng người, trách nhiệm của người cầm quyền và người trí thức. Những quan điểm của ông về giáo dục, tổ chức việc học, xây dựng đội ngũ thầy giáo, giữ gìn kỷ cương thi cử và phát huy tinh thần trọng học cần được tiếp cận trên cơ sở tư liệu lịch sử, đặt trong bối cảnh tư tưởng và thực tiễn của thời đại.

Tại hội thảo, Ban tổ chức cho biết đã nhận được 27 bài tham luận của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và hậu duệ dòng họ Ngô Thì. Các tham luận tập trung vào ba nhóm vấn đề chính: Quê hương, gia đình và truyền thống khoa bảng của dòng họ Ngô Thì làng Tả Thanh Oai; thân thế, sự nghiệp, những đóng góp của Ngô Thì Nhậm và các danh nhân trong dòng họ, cùng mối liên hệ với Văn Miếu – Quốc Tử Giám; công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa của dòng họ, từ di tích, tư liệu, trước tác đến giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay.

Thông qua các tham luận, Hội thảo hướng tới bổ sung tư liệu, làm sáng tỏ những vấn đề về thân thế, sự nghiệp của Ngô Thì Nhậm và các danh nhân dòng họ Ngô Thì, đồng thời nhận diện sâu sắc hơn mối quan hệ giữa gia phong, đạo học, khoa cử với quá trình hình thành nhân cách, tài năng và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước.