Làm sao để giảm áp lực thi vào lớp 10 công lập tại Hà Nội?

Sau yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc giảm áp lực thi cử, bảo đảm cơ hội học tập công bằng cho học sinh, phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã trao đổi với Nhà giáo ưu tú, Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam về những giải pháp căn cơ nhằm tháo gỡ “cơn sốt” trường công hiện nay.

- Thưa ông, năm học 2025-2026, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở nhưng chỉ tiêu vào lớp 10 công lập chỉ hơn 81.000 em. Ông nhìn nhận thế nào về áp lực tuyển sinh hiện nay?

- Để đáp ứng đầy đủ nhu cầu học tập của người dân trong bối cảnh quy mô học sinh tăng nhanh là điều không dễ dàng. Thành phố Hà Nội hiện nay thực tế không thiếu chỗ học. Nhiều trường được đầu tư cơ sở vật chất khang trang, đội ngũ giáo viên cũng ngày càng được nâng cao chất lượng.

Tuy nhiên, vấn đề lớn là người dân vẫn tập trung vào mục tiêu phải học trường công lập. Chính điều đó tạo ra “cơn sốt” vào lớp 10 công lập nhiều năm nay. Đây là câu chuyện không thể giải quyết ngay trong một sớm một chiều, nhưng nếu thành phố có giải pháp đúng và kiên trì thực hiện trong một số năm thì hoàn toàn có thể từng bước tháo gỡ.

Tôi cho rằng cần nhìn nhận áp lực giáo dục một cách toàn diện hơn, không chỉ tập trung vào kỳ thi lớp 10 trường trung học phổ thông công lập. Chẳng hạn, tại các khu công nghiệp, khu đông lao động, hệ thống trường học đã đáp ứng đủ nhu cầu học tập của con em công nhân hay chưa? Hay với học sinh khuyết tật, số lượng trường chuyên biệt hiện vẫn rất hạn chế. Đây cũng là những vấn đề cần được quan tâm trong bài toán công bằng giáo dục.

Điều quan trọng là cả người dân và cơ quan quản lý đều cần thay đổi cách tiếp cận. Mục tiêu không chỉ là vào được trường công, mà phải là bảo đảm mọi học sinh đều có môi trường học tập phù hợp để phát triển năng lực, phẩm chất của mình.

- Đâu là những giải pháp căn cơ để giảm áp lực thi vào lớp 10 công lập tại Hà Nội hiện nay, thưa ông?

- Theo tôi, có ba nhóm giải pháp cần được triển khai đồng thời.

Trước hết là thay đổi tư duy nhận thức của phụ huynh, học sinh và các thầy cô giáo. Hiện nay, nhiều gia đình vẫn coi việc vào trường công lập là mục tiêu hàng đầu, thậm chí là thước đo thành công của con em mình. Trong khi đó, điều cốt lõi là học để phát triển bản thân, hình thành năng lực và phẩm chất cho tương lai. Nếu vào được trường tốt nhưng thiếu ý thức học tập, thiếu động lực phấn đấu thì cũng không mang nhiều ý nghĩa.

Tôi cho rằng cần giúp học sinh có khả năng tự chủ trong học tập và biết định hướng cuộc sống. Không thể để cha mẹ lo hoàn toàn, còn học sinh thì thụ động. Mỗi em phải biết tự đặt mục tiêu, hiểu năng lực, sở trường của mình và có kế hoạch phấn đấu cụ thể. Trường Trung học phổ thông Đinh Tiên Hoàng của chúng tôi đầu vào học sinh điểm thi vào lớp 10 không cao, có em không thi, nhưng tỷ lệ thi tốt nghiệp trung học phổ thông vẫn cao; nhiều học sinh vẫn đỗ vào các trường đại học, trong đó có cả những trường tốp đầu. Vì học sinh được chăm sóc giáo dục bằng phong cách sống “5 tự”: Biết tự học sáng tạo, biết tự chủ, tự trọng, tự tin và tự chịu trách nhiệm.

Hiện nay, vẫn có thực tế là một số học sinh chưa thật sự nỗ lực nhưng vẫn muốn vào trường tốp đầu. Điều đó là không hợp lý. Khi học sinh hiểu rằng giá trị của việc học nằm ở sự phát triển của chính mình chứ không chỉ ở tên trường, áp lực thi cử sẽ giảm đi đáng kể.

Một trong những nguyên nhân dẫn tới “cơn sốt” trường công là sự chênh lệch chất lượng giữa các trường. Vì thế, giải pháp thứ hai là Hà Nội cần từng bước bảo đảm chất lượng giáo dục đồng đều hơn giữa các trường.

Không thể chỉ có một số trường chuyên, trường chất lượng cao được xã hội tin tưởng, còn nhiều trường khác lại chưa tạo được niềm tin với phụ huynh. Tất cả các trường đều phải đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông, bảo đảm công bằng trong giáo dục.

Đương nhiên, để ngay trong một năm học mà tất cả trường đều có chất lượng ngang nhau là điều rất khó. Nhưng thành phố hoàn toàn có thể xây dựng kế hoạch dài hạn để khắc phục triệt để những trường còn yếu kém. Tôi tin Hà Nội có đủ điều kiện để làm điều này ngay trong năm học tới.

Song song với đó, cần thay đổi tâm lý phân biệt giữa trường công và trường tư. Trường nào bảo đảm chất lượng thì đều đáng để phụ huynh lựa chọn. Người dân cần yên tâm rằng con học ở đâu cũng có cơ hội phát triển tốt nếu nhà trường đáp ứng được yêu cầu giáo dục.

Tất nhiên, hiện nay học phí trường tư vẫn là áp lực đối với nhiều gia đình. Vì vậy, cần có cơ chế phù hợp để các trường công lập được tăng quyền tự chủ, nâng cao chất lượng; đồng thời có chính sách hỗ trợ đối với các trường tư, nhất là ở những khu vực còn thiếu trường công.

Tôi cho rằng trao quyền tự chủ cho trường công là xu hướng cần thiết, nhưng phải gắn với trách nhiệm giải trình. Muốn làm được điều đó, đội ngũ quản lý, đặc biệt là hiệu trưởng, phải đủ năng lực điều hành. Giáo viên cũng phải được trao quyền tự chủ, được chủ động áp dụng những phương pháp giáo dục tiên tiến và phải chịu trách nhiệm về sản phẩm đào tạo của mình.

Đối với trường tư thục, cũng cần phát triển đa dạng các phân khúc để đáp ứng nhu cầu khác nhau của người dân, đồng thời kiểm soát mức học phí phù hợp. Tinh thần chung phải là phục vụ người học, không chạy theo lợi nhuận thuần túy.

- Ông từng nhiều lần đề cập tới việc đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh. Theo ông, đây có phải là chìa khóa để giảm áp lực thi vào lớp 10?

- Tôi cho rằng đây là giải pháp mang tính căn cơ lâu dài. Hiện nay, việc đánh giá học sinh vẫn còn nặng về thi cử, dẫn tới tình trạng học để thi, học để vào trường công. Vậy nếu bỏ thi vào lớp 10 để chọn học sinh vào các trường công lập có giải quyết được không? Tôi cho có thể làm được, nó còn góp phần làm nên chất lượng thật cho các trường trung học cơ sở, tránh được tình trạng cho điểm tùy tiện, “lạm phát” như hiện nay.

Một thực tế đáng lo ngại là ở một số trường trung học cơ sở, nhà trường chỉ tập trung hỗ trợ nhóm học sinh đăng ký thi vào trường công lập để giữ thành tích, trong khi những học sinh không thi hoặc học lực yếu lại bị bỏ quên, thậm chí có nơi còn tìm cách hạn chế các em dự thi. Đây là vấn đề ngành giáo dục cần nhìn nhận nghiêm túc và giải quyết triệt để, giáo dục Hà Nội mới có chất lượng thật.

Theo tôi, cần xây dựng hệ thống đánh giá khách quan, chính xác, phản ánh đúng năng lực học sinh. Khi việc đánh giá được thực hiện nghiêm túc, minh bạch thì hoàn toàn có thể tiến tới sử dụng kết quả học tập thay cho kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 công lập như hiện nay. Để tránh tình trạng giáo viên cho điểm “lạm phát”, Sở Giáo dục và Đào tạo phải quản lý chặt các kỳ kiểm tra học kỳ I và cuối năm học bằng việc ra đề chung toàn thành phố và thi cùng ngày để có hệ thống kiểm tra chặt chẽ và chỉ lấy điểm này để xét học sinh vào trường công.

Mỗi trường sẽ có tiêu chí tuyển sinh riêng; học sinh căn cứ vào năng lực và yêu cầu của từng trường để đăng ký. Các trường công khai tiêu chí, xếp hạng xét tuyển minh bạch. Đây là hướng đi giúp giảm áp lực thi cử mà vẫn bảo đảm công bằng.

Muốn làm được điều đó, phải tăng cường thanh tra, kiểm tra để bảo đảm “học thật, thi thật, chất lượng thật”. Chỉ khi kết quả đánh giá phản ánh đúng thực chất thì xã hội mới có niềm tin để giảm phụ thuộc vào các kỳ thi tuyển sinh nặng nề hiện nay.

- Theo ông, Hà Nội cần làm gì để hiện thực hóa những giải pháp này trong thời gian tới?

- Thành phố cần có lộ trình cụ thể và triển khai từng bước, có thể thí điểm một số mô hình trước khi nhân rộng.

Quan trọng nhất là phải đổi mới tư duy quản lý giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị. Hà Nội cần tổ chức các hội thảo, huy động ý kiến của các nhà khoa học, chuyên gia giáo dục, nhà quản lý để tìm ra giải pháp phù hợp với thực tiễn Thủ đô. Đặc biệt Hà Nội có hậu thuẫn lớn là Luật Thủ đô 2026. Thành phố có thể quyết ngay được những giải pháp đột phá của mình.

Không thể giải quyết ngay toàn bộ khó khăn, nhưng nếu có cách làm khoa học, dám đổi mới, dám chịu trách nhiệm thì từng bước sẽ đáp ứng được nhu cầu học tập của người dân, lại nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho các nhà trường, bảo đảm công bằng trong giáo dục.

Điều quan trọng nhất là phải hướng tới một nền giáo dục công bằng, nơi mọi học sinh đều có cơ hội phát triển, bất kể học ở loại hình trường nào.

- Trân trọng cảm ơn ông!