Kỳ 1: Từ khái niệm trên giấy đến chuẩn mực văn hóa
Pháp luật không chỉ là những chế tài khô khan hay ranh giới của sự trừng phạt, mà là hành lang an toàn cho mỗi cá nhân tự do phát triển. Với người trẻ, tinh thần "thượng tôn pháp luật" đang từng bước chuyển mình từ sự chấp hành thụ động sang nhu cầu tự thân, trở thành nét văn hóa ứng xử hiện đại trong đời sống hàng ngày.
Pháp luật không chỉ là những chế tài khô khan hay ranh giới của sự trừng phạt, mà là hành lang an toàn cho mỗi cá nhân tự do phát triển. Với người trẻ, tinh thần "thượng tôn pháp luật" đang từng bước chuyển mình từ sự chấp hành thụ động sang nhu cầu tự thân, trở thành nét văn hóa ứng xử hiện đại trong đời sống hằng ngày.
Một trong những vụ án dư luận quan tâm gần đây là vụ nam sinh lớp 8 (tại thời điểm gây án) tại xã Di Linh (tỉnh Lâm Đồng) tự tử do bị một nhóm học sinh cùng trường bạo lực, ép nộp tiền trong thời gian dài. Ngày 24-5-2026, Công an tỉnh Lâm Đồng đã khởi tố bị can N.H.V (14 tuổi, trú tại xã Di Linh) về tội “Cưỡng đoạt tài sản”; củng cố hồ sơ để xử lý hành vi “Cố ý gây thương tích” đối với những học sinh còn lại trong nhóm.
Trước đó, trong một vụ án khác xảy ra vào tháng 10-2025 tại Thanh Hóa, xuất phát từ mâu thuẫn bột phát trong lúc học môn thể dục, nam sinh lớp 11 đã dùng dao đâm tử vong một học sinh lớp 12. Vụ việc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự gia tăng tội phạm là người trẻ.
Ảnh dưới: Học sinh Trường THPT Việt Đức được bồi dưỡng kỹ năng lái xe gắn máy.
Theo thống kê sơ bộ, trung bình mỗi năm, cả nước có khoảng 13.000 thanh thiếu niên vi phạm pháp luật, trong đó, tỷ lệ gây án ở tuổi vị thành niên là 5,2% đối với người dưới 14 tuổi; 24,5% đối với người từ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi; 70,3% đối với người từ 16 đến dưới 18 tuổi. Các vi phạm không chỉ dừng lại ở những hành vi nhỏ như trộm cắp vặt; gây rối trật tự công cộng, mà còn bao gồm những tội nghiêm trọng như cướp giật; trộm cắp tài sản có tổ chức, bạo lực học đường; mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép chất ma túy, thậm chí là giết người.
Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường nhận định, người trẻ có những hạn chế, đó là kinh nghiệm sống chưa nhiều, kiến thức hiểu biết về xã hội đang trong quá trình tích lũy, dễ bị lôi kéo, dẫn dụ, dễ bị cảm xúc chi phối hành vi nên dễ mắc sai lầm, thậm chí vi phạm pháp luật.
Bên cạnh đó, tâm lý lứa tuổi, tâm lý đám đông, nhu cầu khẳng định bản thân, mong muốn được chú ý và tác động của môi trường xã hội là những nguyên nhân dẫn đến việc nhiều người trẻ phạm tội, cũng như trở thành nạn nhân của các hành vi bạo hành, xâm hại, bị cô lập, bị bắt cóc online, bị xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản...
Điều đáng chú ý, các đối tượng không chỉ lừa tiền của người trẻ, mà còn biến người trẻ thành công cụ để lừa đảo, cưỡng đoạt tiền của cha mẹ, hoặc trở thành công cụ để phục vụ cho hoạt động lừa đảo xuyên quốc gia, từ đó, phá hủy tương lai của chính các em.
Những nguy cơ ấy đặt ra yêu cầu trang bị kiến thức và kỹ năng pháp luật cho người trẻ ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Việc giáo dục cần giúp học sinh hiểu hậu quả của hành vi, nhận diện những tình huống có nguy cơ bị lôi kéo, xâm hại và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.
Ngay từ đầu năm học 2026-2027, Trường THCS Phan Bội Châu (phường Long Biên, Hà Nội) đặc biệt chú trọng công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho học sinh. Trong các tiết học giáo dục an toàn giao thông, giáo viên chủ nhiệm, lực lượng công an trang bị cho các em kiến thức pháp luật bổ ích thông qua tình huống tương tác trực tiếp, gần gũi với cuộc sống thường ngày. Các em đã nắm chắc được các quy định pháp luật khi tham gia giao thông như đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy, thắt dây an toàn khi đi xe ô tô, dừng xe khi đèn đỏ… đồng thời, cũng trở thành những “tuyên truyền viên” tích cực, lan tỏa văn hóa chấp hành pháp luật đến những người xung quanh.
Hiệu trưởng Trường THCS Phan Bội Châu Chử Thị Thu Hường cho biết: “Nhà trường định hướng phát triển toàn diện cho học sinh về cả kiến thức văn hóa, pháp luật, thể chất, kỹ năng sống. Định kỳ mỗi tháng, trường sẽ tổ chức một chuyên đề giáo dục kỹ năng với sự tham gia của các chuyên gia, xoay quanh các chủ đề thiết thực như: An toàn an ninh mạng, phòng chống bạo lực học đường… Mục tiêu chúng tôi hướng tới là rèn luyện học sinh để các em trở thành những công dân tốt, có trách nhiệm”.
Thời gian qua, công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho giới trẻ cũng được các trường phổ thông, cơ sở giáo dục đại học, các tổ chức, đoàn thể tại nhiều địa phương trên địa bàn thành phố Hà Nội triển khai thực hiện và mang lại những hiệu quả thiết thực. Nguyễn Vân Khánh, sinh viên năm 3 Trường Đại học Luật Hà Nội cho biết đã tham gia nhiều hoạt động như các phiên tòa giả định, các câu lạc bộ pháp chế, các chương trình tư vấn pháp luật miễn phí và tuyên truyền luật tại các trường phổ thông. Bên cạnh đó, Khánh cũng tham gia cuộc thi Văn hóa tuân thủ pháp luật năm 2025 do Sở Tư pháp thành phố Hà Nội và Báo Kinh tế & Đô thị (nay là Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội) phối hợp tổ chức và giành giải Nhất.
“Em đánh giá rất cao các mô hình này vì chúng đóng vai trò như cầu nối đưa pháp luật từ sách vở bước ra đời sống. Chúng không chỉ giúp lan tỏa văn hóa pháp luật, mà còn là môi trường tuyệt vời để sinh viên ngành luật rèn luyện bản lĩnh nghề nghiệp”, Khánh nói.
Chị Triệu Tuyết Linh, cựu sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho rằng, khái niệm “thượng tôn pháp luật” với người trẻ hiện nay rộng hơn trước. Đó không chỉ là việc tôn trọng, tuân thủ pháp luật để không vi phạm, mà còn là chủ động tìm hiểu và biết cách sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình. Thời gian qua, Triệu Tuyết Linh đã tiếp thu, trao đổi kiến thức pháp luật thông qua các cuộc thi trắc nghiệm trực tuyến do Học viện Báo chí và Tuyên truyền phát động; các hoạt động, tọa đàm có sự lồng ghép kiến thức pháp luật, với sự tham gia của nhiều chuyên gia.
Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), Giảng viên Khoa Luật và Lý luận chính trị (Trường Đại học Thủy Lợi) cho rằng, các bạn trẻ là những người mới bước vào cuộc sống xã hội, bắt đầu tham gia các mối quan hệ dân sự, hành chính, kinh tế, giao tiếp xã hội thì nhu cầu hiểu biết pháp luật lại càng quan trọng.
“Một người trẻ hôm nay có thể “biết” rằng một hành vi là vi phạm pháp luật, nhưng chưa chắc đã “hiểu” tại sao hành vi đó bị cấm, mức độ nguy hiểm của nó như thế nào, hậu quả pháp lý ra sao và trong tình huống cụ thể phải ứng xử thế nào. Vì vậy, giáo dục pháp luật phải hướng tới sự chuyển biến từ “biết pháp luật” sang “hiểu pháp luật”, từ “hiểu pháp luật” sang “có niềm tin vào pháp luật”, rồi từ đó hình thành “ý thức pháp luật” và cuối cùng là “hành vi pháp luật”, Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường phân tích.
Để pháp luật không bị nhìn nhận như sự gò bó, mà là công cụ bảo vệ quyền và sự tự do của giới trẻ, các chuyên gia cho rằng, trước hết phải giúp họ hiểu rằng pháp luật không chỉ là những điều cấm. Pháp luật đồng thời xác lập quyền, bảo vệ quyền và tạo ra khuôn khổ để mỗi người thực hiện quyền tự do của mình.
Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, người thầy có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình này. Một giờ học pháp luật tốt không phải là giờ học mà sinh viên ghi nhớ được nhiều điều luật nhất, mà là giờ học khiến sinh viên có khả năng suy nghĩ như một công dân có trách nhiệm, biết đặt câu hỏi, biết phân tích tình huống và biết cân nhắc hậu quả pháp lý trước khi hành động.
Theo Hiệu trưởng Trường THPT Việt Đức (Hà Nội) Nguyễn Bội Quỳnh, để giáo dục pháp luật thực sự đi vào đời sống, học sinh cần được tạo điều kiện trở thành chủ thể của quá trình giáo dục, không chỉ là người tiếp nhận kiến thức. Muốn vậy, Đoàn Thanh niên, giáo viên chủ nhiệm, tổ tư vấn tâm lý và các câu lạc bộ học sinh cần phối hợp chặt chẽ, đồng hành trong các hoạt động giáo dục của nhà trường. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng này sẽ tạo nên mạng lưới hỗ trợ toàn diện, giúp học sinh không chỉ được trang bị kiến thức pháp luật, mà còn được lắng nghe, chia sẻ và định hướng hành vi đúng đắn.
Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để học sinh tham gia xây dựng quy tắc ứng xử của lớp học và nhà trường. Khi được đóng góp ý kiến và cùng thống nhất các nguyên tắc ứng xử, các em sẽ có ý thức tôn trọng, tự giác thực hiện cao hơn so với việc chỉ tiếp nhận những quy định áp đặt.
Thực hiện: Hoàng Quyết–Hồng Giang–Thanh Hòa–Quốc Doanh
Thiết kế: Hoàng Vũ
