Kinh tế tuần hoàn cho phế thải xây dựng

Từ đầu năm 2026 đến nay, trên địa bàn thành phố Hà Nội triển khai hàng loạt dự án hạ tầng trọng điểm đã phát sinh lượng chất thải xây dựng, tạo áp lực lớn lên hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý. Từ những giải pháp trước mắt như nghiền tái chế ngay tại công trường đến Chương trình hành động xử lý ô nhiễm môi trường giai đoạn 2026-2030, thành phố đang từng bước chuyển đổi tư duy từ xử lý chất thải sang phát triển kinh tế tuần hoàn, biến phế thải thành nguồn tài nguyên phục vụ phát triển đô thị xanh và bền vững.

Áp lực lớn từ làn sóng đầu tư hạ tầng

Theo thống kê của ngành chức năng, khối lượng chất thải xây dựng trên địa bàn Hà Nội có thời điểm phát sinh 10.000 tấn/ngày. Nguồn phát sinh chủ yếu từ hoạt động phá dỡ công trình cũ, giải phóng mặt bằng Vành đai 1, Vành đai 2,5, cầu Hưng Đạo, Hồng Hà, cải tạo hạ tầng và xây dựng các khu đô thị mới và thi công các dự án chống ngập khẩn cấp... Nếu không được quản lý chặt chẽ, lượng phế thải khổng lồ này không chỉ chiếm dụng quỹ đất mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, mất mỹ quan đô thị và ảnh hưởng đến an toàn giao thông.

Tại khu vực dự án Vành đai 2,5, ông Diệp Xuân Thịnh, Tổ trưởng tổ dân phố 16, phường Khương Đình cho biết, người dân hoàn toàn đồng thuận với việc triển khai dự án nhưng mong muốn các đơn vị thi công đẩy nhanh việc vận chuyển phế thải sau phá dỡ. Nếu vật liệu tồn lưu quá lâu sẽ phát sinh bụi, ảnh hưởng đến sinh hoạt, kinh doanh và an toàn giao thông của khu dân cư.

Thực tế cho thấy, dù các nhà thầu đã tăng cường che chắn, tưới nước, vệ sinh mặt đường nhưng vào những ngày nắng nóng, bụi từ hoạt động phá dỡ và vận chuyển vẫn phát tán ra môi trường. Trong khi đó, số lượng phương tiện vận chuyển lớn cũng làm gia tăng nguy cơ rơi vãi vật liệu nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

Một khó khăn khác là năng lực xử lý hiện nay chưa theo kịp tốc độ phát sinh chất thải. Hiện, Hà Nội mới có hai điểm xử lý chính gồm khu chôn lấp tại Nguyên Khê và khu nghiền tái chế tại khu vực Pháp Vân - Cầu Giẽ. Khi nhiều dự án đồng loạt triển khai, lượng chất thải dồn về các điểm này tăng nhanh, gây áp lực lớn đối với khâu tiếp nhận và trung chuyển.

Ông Mạc Trung Kiên, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư hạ tầng phường Thanh Xuân cho biết, tuyến đường từ Nguyễn Trãi đến phố Chính Kinh là lối duy nhất để xe vận chuyển ra vào công trường nên tiến độ vận chuyển phế thải gặp nhiều hạn chế. Để tháo gỡ khó khăn, Ban Quản lý dự án đã yêu cầu nhà thầu tăng cường hệ thống nghiền ngay tại công trường nhằm giảm khối lượng phải vận chuyển đến các điểm xử lý tập trung.

Theo ông Nguyễn Văn Quý, Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội), điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở năng lực xử lý mà còn do lượng chất thải phát sinh tập trung trong cùng một thời điểm, vượt quá khả năng tiếp nhận của hệ thống hiện hữu. Thành phố đang phối hợp với các xã, phường rà soát quỹ đất để bố trí các điểm tập kết tạm, đồng thời hướng dẫn chủ đầu tư phân loại, tái sử dụng và xử lý ngay tại nguồn.

Ở góc độ chuyên gia, PGS.TS Nguyễn Thị An, Chủ tịch Hội Nữ trí thức thành phố Hà Nội nhận định, chất thải xây dựng nếu được quản lý tốt sẽ trở thành nguồn nguyên liệu có giá trị. Tuy nhiên, để phát triển ngành tái chế quy mô lớn, thành phố cần hoàn thiện cơ chế về đất đai, tín dụng xanh, ưu đãi đầu tư, đồng thời tạo đầu ra ổn định cho các sản phẩm vật liệu tái chế.

Có thể thấy, cùng với tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh, bài toán xử lý chất thải xây dựng không còn là nhiệm vụ riêng của ngành môi trường mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết trong quản trị đô thị hiện đại.

Từ giải pháp trước mắt đến chiến lược kinh tế tuần hoàn

Điểm đáng chú ý thời gian gần đây là nhiều công trường bắt đầu áp dụng công nghệ nghiền tái chế lưu động ngay tại nơi phát sinh chất thải. Thay vì vận chuyển toàn bộ bê tông, gạch vỡ đến các bãi xử lý, hệ thống nghiền di động sẽ xử lý trực tiếp tại công trường, tạo ra cốt liệu phục vụ san nền, làm đường hoặc các hạng mục xây dựng khác.

Theo ông Nguyễn Hải Sơn, Phó Giám đốc Công ty cổ phần Dịch vụ sản xuất Toàn Cầu, dây chuyền nghiền có công suất thiết kế khoảng 500 tấn/ngày nhưng thời gian qua doanh nghiệp phải tăng gần gấp đôi công suất để đáp ứng nhu cầu của các dự án trọng điểm. Trung bình mỗi tháng, đơn vị xử lý hàng chục nghìn tấn phế thải, góp phần giảm đáng kể lượng chất thải phải chôn lấp, đồng thời tạo ra nguồn vật liệu xây dựng tái chế phục vụ nhiều công trình trên địa bàn.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng công nghệ chỉ là một mắt xích. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được một hệ thống quản lý đồng bộ, trong đó toàn bộ vòng đời của chất thải - từ phát sinh, thu gom, vận chuyển đến tái chế và tái sử dụng phải được kiểm soát thống nhất theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Đó cũng là định hướng xuyên suốt trong Chương trình hành động về xử lý ô nhiễm môi trường trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2026-2030 và các năm tiếp theo. Chương trình xác định chất thải rắn là một trong ba lĩnh vực môi trường trọng tâm cần xử lý. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 giải quyết căn bản các vấn đề về quản lý, xử lý chất thải, từng bước cân bằng giữa lượng chất thải phát sinh và năng lực xử lý.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Hà Nội sẽ triển khai đồng bộ năm nhóm giải pháp trọng tâm. Trước hết là hoàn thiện hạ tầng xử lý chất thải, quy hoạch hệ thống theo bốn vùng Bắc - Đông - Tây - Nam, hình thành các khu xử lý tập trung, mở rộng năng lực tiếp nhận và tái chế nhằm đáp ứng nhu cầu phát sinh ngày càng lớn từ quá trình phát triển đô thị.

Cùng với đó, thành phố xác định phát triển kinh tế tuần hoàn là hướng đi lâu dài, lấy phân loại chất thải tại nguồn làm nền tảng, ưu tiên tái chế bê tông, gạch, đất đá thành vật liệu san lấp, vật liệu xây dựng và các sản phẩm có giá trị sử dụng, từng bước giảm tỷ lệ chôn lấp xuống mức thấp nhất.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý chất thải. Thành phố sẽ xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống thông tin địa lý (GIS), camera giám sát và trung tâm điều hành thông minh để theo dõi toàn bộ quá trình phát sinh, vận chuyển và xử lý chất thải theo thời gian thực, qua đó kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi đổ trộm, vận chuyển sai quy định.

Song song với đầu tư công nghệ, Hà Nội tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dây chuyền tái chế hiện đại, mở rộng thị trường tiêu thụ vật liệu tái chế và tăng tỷ lệ sử dụng các sản phẩm này trong các dự án đầu tư công cũng như công trình xây dựng trên địa bàn. Đặc biệt, Chương trình hành động nhấn mạnh yêu cầu nâng cao hiệu lực quản trị và trách nhiệm của các chủ thể tham gia. Từ chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị vận chuyển đến chính quyền cơ sở đều phải thực hiện nghiêm các quy định về quản lý chất thải xây dựng để thay đổi nhận thức của cộng đồng theo hướng coi chất thải là nguồn tài nguyên có thể tái tạo và tái sử dụng.

Theo các chuyên gia, năm nhóm giải pháp này không chỉ giải quyết bài toán trước mắt về quá tải xử lý chất thải xây dựng mà còn tạo nền tảng để hình thành ngành công nghiệp tái chế vật liệu xây dựng hiện đại. Khi thị trường vật liệu tái chế phát triển, các doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư công nghệ, giảm khai thác tài nguyên thiên nhiên và cắt giảm đáng kể lượng chất thải phải chôn lấp.

Có thể thấy, từ tư duy "xử lý chất thải" sang "quản trị tài nguyên" chính là bước chuyển quan trọng mà Hà Nội đang hướng tới. Khi kinh tế tuần hoàn trở thành nguyên tắc xuyên suốt trong quản lý chất thải xây dựng thì những đống bê tông, gạch đá sau phá dỡ sẽ không còn là gánh nặng của đô thị, mà trở thành nguồn lực phục vụ phát triển hạ tầng xanh, bền vững và hiện đại.