Kinh tế tập thể - trụ đỡ cho phát triển kinh tế nông thôn

Tập hợp nguồn lực, nâng sức cạnh tranh cho kinh tế hộ

Trong cơ cấu nền kinh tế quốc dân, kinh tế tập thể có vị trí, vai trò quan trọng, nhất là đối với khu vực nông thôn. Không chỉ là mô hình liên kết sản xuất, hợp tác xã (HTX) còn giúp các hộ nông dân tập hợp nguồn lực, chia sẻ lợi ích, giảm thiểu rủi ro và nâng cao khả năng thích ứng trước biến động thị trường.

Vai trò này càng có ý nghĩa khi sản xuất nông nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào kinh tế hộ, quy mô nhỏ lẻ, phân tán, trong khi yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn sản phẩm ngày càng cao. Trong bối cảnh đó, HTX trở thành cầu nối quan trọng, giúp tổ chức lại sản xuất từ những hộ riêng lẻ thành vùng sản xuất có quy mô, thống nhất về quy trình và chất lượng. Đặc biệt, khi HTX liên kết với doanh nghiệp, sản xuất nông nghiệp từng bước chuyển từ tư duy sản xuất những gì mình có sang đáp ứng nhu cầu thị trường.

Theo số liệu của Liên minh HTX Việt Nam, ước đến ngày 30-6-2026, cả nước có 35.473 HTX, tăng 432 HTX, tương đương khoảng 1,23% so với cuối năm 2025. Trong đó, 30.038 HTX đang hoạt động, chiếm 84,67%. Đáng chú ý, khoảng 4.700 HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị và 2.600 HTX ứng dụng công nghệ cao. Riêng lĩnh vực nông nghiệp, gần 40% HTX đã tham gia liên kết sản xuất theo chuỗi.

Ông Bùi Huy Cường, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Hà Tĩnh, cho rằng, với bản chất hợp tác, nhân văn và cùng có lợi, kinh tế tập thể ngày càng khẳng định vị trí trong nền kinh tế Việt Nam. Lợi ích cốt lõi của mô hình này là liên kết các hộ sản xuất nhỏ lẻ thành tổ chức có quy mô và sức cạnh tranh cao hơn. Đóng góp của HTX không chỉ được đo bằng doanh thu, lợi nhuận hay số lượng thành viên. Quan trọng hơn, mô hình này góp phần duy trì sản xuất, tạo việc làm, tăng cường liên kết cộng đồng và hỗ trợ các hộ sản xuất nhỏ nâng cao năng lực kinh tế. Đây là nền tảng quan trọng để ổn định kinh tế nông thôn, giảm nghèo và xây dựng nông thôn mới.

Đổi mới HTX, tạo động lực phát triển nông thôn bền vững

Vai trò của kinh tế tập thể tiếp tục được khẳng định tại Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16-6-2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới. Nghị quyết xác định kinh tế tập thể là thành phần kinh tế quan trọng, cùng với kinh tế nhà nước trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân; đồng thời đặt ra yêu cầu phát triển HTX theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững.

Trong bối cảnh Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, yêu cầu tăng cường kết nối giữa HTX với doanh nghiệp và các thành phần kinh tế khác càng trở nên cần thiết. Đây là điều kiện để hình thành chuỗi giá trị có sự tham gia của nhiều chủ thể, phát huy thế mạnh của từng khu vực kinh tế.

Theo Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân, những nền kinh tế thành công trên thế giới đều có điểm chung là được tổ chức theo hệ sinh thái, trong đó các thành phần kinh tế tương tác, hỗ trợ và cùng phát triển thay vì hoạt động đơn lẻ. Thực tế, HTX có lợi thế trong tập hợp nông dân, tổ chức sản xuất và xây dựng vùng nguyên liệu ổn định. Trong khi đó, doanh nghiệp có thế mạnh về vốn, công nghệ, quản trị và khả năng tiếp cận thị trường. Khi hai khu vực được kết nối hiệu quả, nông dân có đầu ra ổn định hơn, doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu đáp ứng yêu cầu sản xuất, còn HTX có điều kiện mở rộng quy mô, nâng cao hiệu quả hoạt động.

Cùng với liên kết sản xuất, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang mở ra hướng phát triển mới cho khu vực kinh tế tập thể. Việc ứng dụng cơ giới hóa, công nghệ sinh học, hệ thống tưới thông minh, truy xuất nguồn gốc điện tử, thương mại điện tử và quản trị số sẽ giúp HTX giảm chi phí, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm.

Phát triển kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp hữu cơ và các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường cũng tạo cơ hội để HTX tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế, đồng thời nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, khu vực kinh tế tập thể vẫn còn những hạn chế cần khắc phục. Tỷ lệ HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị còn khiêm tốn so với tổng số HTX cả nước. Nhiều đơn vị có quy mô nhỏ, năng lực quản trị và khả năng tiếp cận vốn còn yếu; hoạt động dịch vụ chưa đa dạng, thiếu chủ động liên kết với doanh nghiệp. Một số HTX hoạt động hình thức, chưa mang lại lợi ích thiết thực cho thành viên.

Thực tế này đòi hỏi tiếp tục đổi mới tư duy phát triển kinh tế tập thể, trước hết là nâng cao nhận thức về bản chất của HTX kiểu mới, bảo đảm các nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, bình đẳng và cùng có lợi. Cùng với đó, cần tạo điều kiện để HTX tiếp cận vốn, đất đai, khoa học, công nghệ, đào tạo nhân lực và các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất.

Đặc biệt, cần thúc đẩy mô hình liên kết hộ nông dân - HTX - doanh nghiệp. Trong đó, nông dân trực tiếp sản xuất; HTX tổ chức sản xuất, cung ứng dịch vụ, hỗ trợ kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và kết nối tiêu thụ; doanh nghiệp đảm nhiệm chế biến, phát triển thị trường và nâng cao giá trị hàng hóa. Sự phân công rõ ràng, gắn với lợi ích và trách nhiệm của từng bên sẽ tạo nền tảng cho liên kết lâu dài.

Liên minh HTX Việt Nam cần tiếp tục phát huy vai trò đại diện, hỗ trợ và kết nối, đồng hành cùng các HTX trong đổi mới quản trị, ứng dụng công nghệ, mở rộng thị trường; đồng thời phản ánh khó khăn từ thực tiễn để kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách. Phát triển kinh tế tập thể không chỉ nhằm gia tăng số lượng HTX hay mở rộng quy mô sản xuất, mà quan trọng hơn là nâng cao hiệu quả hoạt động và lợi ích thực chất cho thành viên. Khi HTX hoạt động đúng bản chất, có năng lực tổ chức sản xuất và liên kết thị trường, người nông dân sẽ có thêm điểm tựa phát triển kinh tế và ổn định sinh kế.