Kinh tế tập thể, hợp tác xã - điểm tựa phát triển kinh tế từ cơ sở

Tổ chức lại sản xuất, phát huy sức mạnh liên kết

Trong nền kinh tế thị trường, kinh tế tập thể với nòng cốt là hợp tác xã (HTX) tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Không chỉ hỗ trợ các hộ sản xuất nhỏ liên kết, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả sản xuất, HTX còn góp phần tạo việc làm, ổn định sinh kế, phát triển kinh tế nông thôn và đưa sản phẩm địa phương tiếp cận thị trường.

Theo số liệu của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, ước đến ngày 30-6-2026, cả nước có 35.473 HTX, tăng 432 HTX so với cuối năm 2025. Trong đó, có 30.038 HTX đang hoạt động, chiếm 84,67%. Sáu tháng đầu năm, cả nước thành lập mới 588 HTX, giải thể 156 HTX, thu hút gần 6,5 triệu thành viên.

Trong tổng số HTX cả nước, lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và diêm nghiệp có 23.791 HTX, chiếm 67,07%. Khu vực này tiếp tục giữ vai trò chủ lực trong tổ chức sản xuất, cung ứng vật tư, dịch vụ kỹ thuật, thu mua, sơ chế, chế biến và tiêu thụ nông sản. Nhiều HTX đã chuyển từ cung ứng dịch vụ đầu vào đơn thuần sang tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, gắn với tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ, chương trình OCOP, mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc.

Thông qua HTX, các hộ sản xuất có điều kiện tiếp cận tiến bộ kỹ thuật, cơ giới hóa, thống nhất lịch thời vụ, giảm chi phí đầu vào và tập hợp sản lượng để nâng cao khả năng đàm phán với doanh nghiệp. Khi sản xuất được tổ chức bài bản, sản phẩm có tiêu chuẩn và nguồn gốc rõ ràng, cơ hội tham gia hệ thống phân phối, chế biến và xuất khẩu cũng được mở rộng.

Không chỉ ở nông nghiệp, khu vực HTX phi nông nghiệp đang đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế địa phương. Cả nước hiện có 5.995 HTX trong lĩnh vực công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại và dịch vụ; 3.008 HTX thuộc lĩnh vực xây dựng, giao thông vận tải và 1.503 HTX thuộc các lĩnh vực khác.

Các HTX này tham gia khôi phục ngành nghề nông thôn, phát triển làng nghề, thương mại, du lịch cộng đồng, vận tải, môi trường, quản lý chợ và cung ứng dịch vụ thiết yếu. Qua đó, không chỉ tạo việc làm tại chỗ mà còn góp phần duy trì sinh kế, phát huy lợi thế địa phương và mở rộng hoạt động kinh tế ở khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Đổi mới để HTX trở thành chủ thể kinh tế năng động

Cùng với sự gia tăng về số lượng, chất lượng hoạt động của một bộ phận HTX đã có chuyển biến tích cực. Doanh thu bình quân ước đạt khoảng 390 triệu đồng/HTX/tháng, lợi nhuận bình quân khoảng 36 triệu đồng/tháng. Thu nhập bình quân của thành viên, người lao động ước đạt 55-60 triệu đồng/người/năm. Tổng giá trị tài sản của tổ hợp tác, HTX và liên hiệp HTX ước đạt 539 nghìn tỷ đồng.

Những kết quả này cho thấy, khi biết tổ chức lại sản xuất, phát triển dịch vụ, xây dựng thương hiệu và gắn sản phẩm với thị trường, HTX có thể nâng cao hiệu quả hoạt động, tạo thêm giá trị cho thành viên. Một số mô hình đã mạnh dạn ứng dụng công nghệ cao, thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc, livestream bán hàng và sử dụng nền tảng số để quảng bá, tiêu thụ sản phẩm.

Tuy nhiên, sự phát triển của khu vực kinh tế tập thể vẫn chưa đồng đều. Số lượng HTX ngừng hoạt động hoặc hoạt động cầm chừng còn lớn; phần lớn HTX có quy mô nhỏ, vốn ít, tài sản hạn chế và khả năng tích lũy thấp. Không ít đơn vị thiếu mặt bằng sản xuất, hồ sơ pháp lý về đất đai, nhà xưởng, phương án kinh doanh khả thi nên gặp khó khăn khi tiếp cận tín dụng, nhất là nguồn vốn trung và dài hạn.

Đáng chú ý, liên kết giữa HTX với doanh nghiệp, giữa các HTX với nhau ở nhiều nơi chưa chặt chẽ. Một số mô hình mới dừng ở cung ứng vật tư hoặc tiêu thụ sản phẩm theo thời vụ, chưa hình thành được chuỗi giá trị ổn định, có hợp đồng dài hạn, tiêu chuẩn chất lượng và cơ chế phân chia lợi ích rõ ràng. Năng lực quản trị tài chính, kế toán, pháp lý, thị trường và chuyển đổi số của một bộ phận HTX cũng chưa đáp ứng yêu cầu.

Theo Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân, khi kinh tế tư nhân được xác định là một nhân tố quan trọng của nền kinh tế, HTX cũng phải chuyên nghiệp hơn để mối liên kết với doanh nghiệp ngày càng bền chặt. Phát triển kinh tế tập thể, HTX không thể chỉ tiếp cận theo cách hỗ trợ đơn lẻ mà cần tăng cường liên kết. HTX và doanh nghiệp chỉ có thể hợp tác bền vững khi hoạt động theo cơ chế thị trường và bảo đảm tính minh bạch.

Từ thực tế đó, yêu cầu đặt ra đối với HTX là phải chủ động nâng cao năng lực nội tại, chuẩn hóa quy trình sản xuất, cải thiện quản trị và nắm bắt nhu cầu thị trường. HTX cần chuyển từ tư duy sản xuất những gì mình có sang sản xuất những gì thị trường cần; đồng thời xây dựng phương án kinh doanh khả thi, nâng cao chất lượng sản phẩm và thực hiện đầy đủ các cam kết với đối tác.

Bên cạnh nỗ lực từ chính các HTX, vai trò đồng hành của Nhà nước và chính quyền địa phương có ý nghĩa quan trọng. Từ phát triển vùng trồng, xây dựng thị trường đến hoàn thiện hợp đồng, thủ tục pháp lý, HTX cần được hỗ trợ để tháo gỡ những vướng mắc về đất đai, vốn, hạ tầng, khoa học công nghệ và xúc tiến thương mại. Chính sách hỗ trợ cũng cần sát với nhu cầu thực tế, tránh dàn trải và chú trọng hiệu quả sau hỗ trợ.

Liên minh Hợp tác xã Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy vai trò cầu nối, hỗ trợ HTX đẩy mạnh liên kết, chuyển đổi số, hoàn thiện quy trình sản xuất và nâng cao năng lực quản trị. Đồng thời, phối hợp với các bộ, ngành hoàn thiện cơ chế, chính sách, tạo điều kiện thuận lợi để khu vực kinh tế tập thể phát triển và thu hút lực lượng lao động trẻ tham gia.

Trong bối cảnh nền kinh tế đòi hỏi năng lực cạnh tranh ngày càng cao, việc các HTX hoạt động thực chất, minh bạch, có năng lực quản trị và gắn chặt với thị trường, sức mạnh của từng hộ sản xuất sẽ được tập hợp thành sức mạnh chung. Đây cũng là cơ sở để kinh tế tập thể đóng góp hiệu quả hơn vào tăng trưởng, tạo việc làm, bảo đảm an sinh và phát triển kinh tế - xã hội.