Kinh nghiệm khai thác không gian ngầm đô thị quốc tế:Hướng đi cho một Hà Nội đa tầng

Từ những hệ sinh thái dưới lòng đất

Lịch sử đô thị của nhân loại là hành trình chinh phục không gian theo ba chiều. Hàng nghìn năm trước, các thành phố mở rộng theo chiều ngang: Đường sá kéo dài, làng mạc trở thành khu phố, ruộng vườn chuyển thành đất ở. Khi quỹ đất ngày càng khan hiếm và giá đất tăng nhanh, đô thị vươn lên bầu trời với những tòa nhà cao tầng, chung cư và tháp văn phòng... Ngày nay, khi mặt đất đồng thời chịu áp lực từ giao thông, mật độ dân cư, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, thiếu cây xanh và biến đổi khí hậu, nhiều thành phố đã nhận ra một nguồn lực chưa được khai thác và tổ chức đúng mức: Lòng đất.

Thực tế, thế giới hiện không thiếu những mô hình phát triển không gian ngầm đa dạng. Thủ đô Helsinki (Phần Lan) thường được nhắc đến như một trường hợp tiên phong. Thành phố này không chỉ có hệ thống metro, bãi đỗ xe hay đường hầm kỹ thuật mà còn tổ chức không gian ngầm phục vụ nhiều hoạt động thiết yếu như trung tâm dữ liệu, kho bãi, cơ sở thể thao, hạ tầng năng lượng, không gian trú ẩn và các tuyến kết nối đi bộ. Cách làm của Helsinki gợi mở một nguyên tắc đáng chú ý: Xác định trước các "khoang" và hành lang cần bảo lưu trong lòng đất để các công trình hiện tại không làm mất đi lựa chọn phát triển của các thế hệ sau.

Với diện tích hạn chế, Singapore không xem không gian ngầm là phần phụ của từng dự án bất động sản mà là một nguồn tài nguyên chiến lược. Theo Cơ quan Tái phát triển đô thị Singapore (URA), quy trình lập kế hoạch hạ tầng quốc gia yêu cầu các cơ quan hằng năm cập nhật kế hoạch 15 năm nhằm đồng bộ hạ tầng kỹ thuật với quy hoạch sử dụng đất ngay từ đầu. Việc điều phối này giúp giảm xung đột, hạn chế tình trạng đào xới, di dời đường ống nhiều lần. URA cũng sử dụng bản đồ tích hợp để hỗ trợ quy hoạch và ra quyết định đối với không gian ngầm.

Giá trị lớn nhất trong mô hình của Singapore không nằm ở độ sâu của công trình mà ở sự thay đổi tư duy quy hoạch. Thay vì chờ dự án xuất hiện rồi tìm cách "né" hệ thống điện, nước, viễn thông, Singapore chủ động thiết kế cấu trúc không gian ngầm và dành chỗ cho những nhu cầu trong tương lai. Khi các tuyến hạ tầng kỹ thuật được bố trí trong hành lang dùng chung, mặt đường ít bị đào xới để sửa chữa, giao thông trên mặt đất ít bị gián đoạn hơn, đồng thời giảm đáng kể chi phí xã hội do thi công.

Tại Montreal (Canada), mạng lưới RESO cho thấy tiềm năng của không gian ngầm như một lớp đô thị dành cho người đi bộ. Các nhà ga metro, trung tâm thương mại, tòa nhà văn phòng, khách sạn và các công trình dịch vụ được kết nối bằng hệ thống lối đi khép kín. Trong một thành phố có mùa đông khắc nghiệt, mạng lưới này giúp việc đi lại ít bị ảnh hưởng bởi thời tiết, đồng thời tạo nguồn khách ổn định cho hoạt động bán lẻ và dịch vụ quanh các đầu mối giao thông. Giá trị thương mại được tạo lập từ các dòng người đi bộ thực sự, gắn với nhà ga, quảng trường, khu văn phòng, trường học, bệnh viện và các điểm du lịch...

Đến cách tiếp cận của một Hà Nội “đa tầng - đa lớp - đa cực - đa trung tâm”

Kinh nghiệm từ các đô thị đi trước là những gợi mở hữu ích cho Hà Nội trong bối cảnh Thành phố đang theo đuổi mô hình phát triển đa tầng. Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với một đô thị vừa cần nâng cao năng lực giao thông công cộng, vừa phải giảm áp lực cho khu vực nội đô lịch sử, bảo tồn di sản, tăng diện tích cây xanh và giải quyết bài toán ngập úng. Nói cách khác, thước đo thành công không phải là đào được bao nhiêu tầng hầm, mà là tổ chức được bao nhiêu giá trị công cộng trong một cấu trúc đô thị đa tầng.

Bài học đầu tiên cho Hà Nội là cần xây dựng bản đồ không gian ngầm làm nền tảng cho quy hoạch và phát triển. Trước khi tính đến trung tâm thương mại ngầm hay các không gian dịch vụ mới, Thành phố cần có cơ sở dữ liệu 3D thống nhất về địa chất, mực nước ngầm, nền móng, di tích khảo cổ, cống ngầm, đường dây, đường ống, các công trình ngầm hiện hữu và những hành lang dự kiến. Cơ sở dữ liệu này phải được cập nhật thường xuyên, đồng thời có cơ chế chia sẻ bắt buộc giữa cơ quan quản lý, đơn vị hạ tầng và chủ đầu tư. Kinh nghiệm của Thủ đô London (Vương quốc Anh) cho thấy, việc số hóa tài sản ngầm giúp phối hợp thi công hiệu quả hơn và tạo nền tảng cho các dự án phát triển trong tương lai. Thành phố này cũng đã thí điểm xây dựng bản đồ số về tài sản ngầm tại nhiều quận.

Bài học thứ hai đến từ Montreal: Lấy con người làm trung tâm, thay vì lấy không gian thương mại làm trung tâm. Việc phát triển không gian ngầm cần ưu tiên các đầu mối giao thông công cộng, đặc biệt là các ga metro - nơi có dòng hành khách lớn và ổn định. Mỗi ga không chỉ là nơi lên xuống tàu mà còn có thể trở thành một "cửa ngõ đa tầng", gồm tầng ga và chuyển tuyến, các tuyến kết nối đi bộ có mái che hoặc ngầm, lối tiếp cận cho xe buýt, xe đạp và người khuyết tật, cùng một lượng dịch vụ tiện ích vừa phải; ở những vị trí phù hợp có thể bố trí hầm kỹ thuật hoặc bãi đỗ xe. Điều cần tránh là coi mọi ga metro đều là cơ hội tối đa hóa hoạt động bán lẻ. Chức năng cốt lõi vẫn phải là trung chuyển nhanh, thuận tiện, an toàn và dễ thoát nạn.

Kinh nghiệm từ nhiều đô thị cổ ở châu Âu cũng cho thấy cần phân vùng chức năng theo độ sâu và mức độ nhạy cảm. Tại khu vực phố cổ, hồ Gươm, các khu di tích và những nơi có điều kiện địa chất phức tạp, ưu tiên hàng đầu phải là bảo tồn và an toàn, thay vì hiệu quả thương mại. Những khu vực này chỉ nên nghiên cứu các công trình ngầm với quy mô, độ sâu và giải pháp thi công đặc biệt thận trọng. Trong khi đó, các khu phát triển mới, khu tái thiết đô thị, trung tâm logistics, đầu mối giao thông liên vùng và các khu vực phát triển theo định hướng giao thông công cộng sẽ phù hợp hơn để “đặt chỗ trước” các hành lang kỹ thuật, kho vận, bãi đỗ xe và bể điều tiết nước mưa.

Một bài học quan trọng khác là gắn phát triển không gian ngầm với mục tiêu chống ngập và bảo đảm an toàn đô thị. Việc quy hoạch và đầu tư không thể chỉ tính đến doanh thu từ không gian thương mại mà xem nhẹ các rủi ro, đặc biệt là nguy cơ ngập lụt. Mỗi công trình ngầm cần được trang bị cửa chắn nước, hệ thống bơm dự phòng, nguồn điện khẩn cấp, cảm biến cảnh báo, biển chỉ dẫn dễ hiểu và phương án sơ tán đồng bộ với các công trình liền kề. Càng kết nối nhiều tầng hầm, nguy cơ lan truyền nước, khói hoặc các sự cố càng lớn. Vì vậy, quy chuẩn không chỉ đánh giá từng công trình riêng lẻ mà cần mô phỏng toàn bộ mạng lưới, càng cho thấy vai trò của một cơ sở dữ liệu toàn diện về không gian ngầm.

Trên hết, Hà Nội cần kiên định nguyên tắc: Giá trị tạo ra từ không gian ngầm phải mang lại lợi ích cho không gian trên mặt đất. Nếu một dự án được hưởng lợi từ kết nối metro, lối đi công cộng hay hệ thống hạ tầng ngầm do Thành phố đầu tư, thì một phần giá trị gia tăng cần được tái đầu tư cho quảng trường, cây xanh, nhà vệ sinh công cộng, hạ tầng tiếp cận dành cho người cao tuổi, người khuyết tật hoặc quỹ bảo tồn di sản. Khi đó, phát triển không gian ngầm sẽ không trở thành đặc quyền của một số dự án, mà thực sự góp phần giúp Hà Nội thông thoáng hơn và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Cần nhìn nhận rõ rằng, đô thị đa tầng không phải là một thành phố chằng chịt tầng hầm, mà là sự sắp xếp đúng chức năng vào đúng lớp không gian. Trên mặt đất là ánh sáng, cây xanh, ký ức và những không gian gặp gỡ cộng đồng. Trên cao là sự phát triển với mật độ được kiểm soát. Dưới lòng đất là hệ thống kết nối, hạ tầng kỹ thuật và năng lực chống chịu được tổ chức khoa học. Nếu Hà Nội hiện thực hóa được trật tự đó, không gian ngầm sẽ không còn là phần khuất của đô thị, mà trở thành nền móng cho một đời sống trên mặt đất tốt đẹp hơn.