Khoa ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội: 75 năm đào tạo và đóng góp cho giáo dục phổ thông

Với thế mạnh về đào tạo và nghiên cứu, Khoa Ngữ văn luôn gắn hoạt động của giảng đường đại học với thực tiễn giáo dục phổ thông. Sự tham gia vào xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoa và bồi dưỡng giáo viên không chỉ thể hiện trách nhiệm của Khoa với ngành Giáo dục mà còn góp phần phát huy những giá trị học thuật, đáp ứng yêu cầu đổi mới dạy và học môn Tiếng Việt, Ngữ văn trong nhà trường.

Bồi đắp truyền thống đào tạo

Trong lịch sử Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Khoa Ngữ văn là một trong những đơn vị có bề dày truyền thống, gắn bó với sự nghiệp đào tạo giáo viên và nghiên cứu khoa học xã hội, nhân văn. Tiền thân của Khoa bắt nguồn từ Ban Đại học Văn khoa được thành lập theo Sắc lệnh số 45 ngày 10/10/1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, do Giáo sư Đặng Thai Mai làm Giám đốc. Ngày 11/10/1951, cùng với sự ra đời của Trường Dự bị Đại học tại Thanh Hoá và Trường Sư phạm cao cấp – tiền thân của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Khoa Ngữ văn chính thức được thành lập. Năm 1956, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội được thành lập, mở ra giai đoạn phát triển mới của Khoa.

Những người đặt nền móng cho Khoa là các nhà khoa học tiêu biểu như Giáo sư Đặng Thai Mai, Giáo sư Đào Duy Anh, Giáo sư Trần Văn Giàu, Giáo sư Cao Xuân Huy, Giáo sư Nguyễn Mạnh Tường, Giáo sư Trương Tửu, Giáo sư Nguyễn Lương Ngọc. Từ những năm đầu, các nhóm chuyên môn về văn học Việt Nam, văn học nước ngoài, ngôn ngữ học và phương pháp dạy học ngữ văn từng bước hình thành, tạo cơ sở cho đào tạo giáo viên và nghiên cứu chuyên ngành.

Trong kháng chiến, dù nhiều lần sơ tán đến các địa phương để bảo đảm an toàn, cán bộ, giảng viên và sinh viên vẫn duy trì hoạt động đào tạo, nghiên cứu, hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị được giao. Nhiều người lên đường chiến đấu, phục vụ chiến trường, có người hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Những năm tháng ấy góp phần bồi đắp tinh thần vượt khó, lòng yêu nước và trách nhiệm xã hội của các thế hệ người làm công tác văn chương, ngôn ngữ và giáo dục tại Khoa.

Sau ngày đất nước thống nhất, Khoa từng bước mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng đào tạo. Từ năm 1976, Khoa triển khai đào tạo sau đại học, phát triển đội ngũ giảng viên có trình độ chuyên môn cao và mở rộng các chuyên ngành nghiên cứu. Cán bộ của Khoa còn tham gia xây dựng chương trình đào tạo giáo viên ngữ văn cho các trường đại học sư phạm trong cả nước, hỗ trợ các cơ sở đào tạo ở nhiều địa phương.

Hiện nay, khoa có 50 viên chức và người lao động, trong đó có 48 giảng viên; qua các thời kỳ, Khoa có 26 giáo sư, riêng từ năm 2001 đến nay có thêm 7 cán bộ được phong hàm giáo sư. Khoa đào tạo ba ngành trình độ đại học là Sư phạm Ngữ văn, Văn học và Tiếng Việt và văn hóa Việt Nam; đồng thời đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ ở 7 chuyên ngành.

Bên cạnh đào tạo giáo viên, hoạt động nghiên cứu và đào tạo sau đại học góp phần xây dựng đội ngũ nhà nghiên cứu, giảng viên đại học và cán bộ quản lý giáo dục. Nhiều cựu sinh viên, học viên của Khoa hiện công tác tại các trường phổ thông, trường đại học, viện nghiên cứu và cơ quan quản lý trên cả nước, tạo cầu nối giữa cơ sở đào tạo với thực tiễn giáo dục.

Góp sức đổi mới chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học

Một dấu ấn nổi bật của Khoa là sự tham gia vào quá trình đổi mới chương trình, sách giáo khoa môn Tiếng Việt và ngữ văn trong giáo dục phổ thông. Với phương châm đại học đi trước và đồng hành cùng phổ thông, giảng viên của Khoa tham gia từ xây dựng chương trình, thẩm định nội dung đến biên soạn sách giáo khoa, tài liệu dạy học và bồi dưỡng giáo viên.

Riêng với Chương trình giáo dục phổ thông 2018, hơn 40 cán bộ của Khoa là chủ biên, tác giả các bộ sách giáo khoa từ tiểu học đến trung học phổ thông. Các giảng viên đảm nhiệm nhiều vai trò, từ tổng chủ biên, chủ biên đến tác giả, không chỉ ở sách dành cho học sinh mà còn ở sách giáo viên, sách bài tập, chuyên đề học tập và tài liệu tham khảo.

Nhiều thế hệ cán bộ của Khoa từng là tổng chủ biên, chủ biên sách giáo khoa Ngữ văn. Giảng viên của Khoa còn tham gia biên soạn tài liệu tập huấn giáo viên; tài liệu giáo dục địa phương cho nhiều tỉnh, thành phố, góp phần đưa văn hóa, lịch sử và đời sống địa phương vào nhà trường. Giảng viên cũng tham gia xây dựng tài liệu, tập huấn ra đề, đổi mới kiểm tra, đánh giá phục vụ kì thi tốt nghiệp trung học phổ thông và thi học sinh giỏi các cấp.

Giai đoạn 2021-2026, giảng viên của Khoa chủ trì và tham gia 24 đề tài khoa học các cấp, từ cấp quốc gia, cấp bộ, đến trường. Các nghiên cứu trải rộng từ văn học, ngôn ngữ, Hán Nôm đến những vấn đề thiết thực của giáo dục như ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy học văn bản nghị luận, xây dựng công cụ đánh giá năng lực văn học cho học sinh lớp 12, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc thông qua tài liệu giáo dục dành cho học sinh vùng dân tộc thiểu số và miền núi.

Trong giai đoạn này, giảng viên công bố 11 bài trên các tạp chí quốc tế thuộc hệ thống ISI, Scopus, ESC; xuất bản 25 sách nghiên cứu, chuyên khảo và hơn 150 bài trên các tạp chí chuyên ngành trong nước, cùng nhiều công trình khác. Hoạt động trao đổi học thuật với chuyên gia nước ngoài, hợp tác với Trường Đại học Ngoại ngữ Busan (Hàn Quốc), đào tạo sinh viên và học viên quốc tế góp phần mở rộng môi trường nghiên cứu, giảng dạy.

Nghiên cứu khoa học cũng được chú trọng trong hoạt động học tập của sinh viên. Năm học 2025-2026, sinh viên hoàn thành 133 báo cáo khoa học, có 10 bài báo được công bố trên các tạp chí chuyên ngành. Giai đoạn 2021-2026, sinh viên của Khoa có 12 đề tài đạt Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học cấp Bộ. Qua đó, người học có thêm cơ hội rèn luyện tư duy độc lập, khả năng đặt câu hỏi và giải quyết vấn đề.

Trước yêu cầu đổi mới giáo dục, khoa tiếp tục chú trọng nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển đội ngũ, đẩy mạnh nghiên cứu, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế. Từ ngày 1-7-2026, khoa chuyển mô hình tổ chức từ các bộ môn sang 5 nhóm chuyên môn, hướng tới kiện toàn hoạt động chuyên môn. Những thay đổi này cần gắn với thực tiễn trường phổ thông, nhất là yêu cầu phát triển năng lực sử dụng tiếng Việt, tư duy phản biện và khả năng tự học của học sinh.

Sau 75 năm xây dựng và phát triển, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã góp phần đào tạo nhiều thế hệ giáo viên, nhà nghiên cứu, đồng thời để lại dấu ấn trong khoa học ngữ văn và giáo dục phổ thông. Từ nền tảng học thuật được vun đắp qua nhiều thế hệ, Khoa tiếp tục gắn đào tạo, nghiên cứu với thực tiễn giảng dạy, để những giá trị của truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn được bồi đắp, phát triển trong yêu cầu mới của giáo dục.