Khi xã, phường trở thành trung tâm của phát triển

Trong bối cảnh đó, việc Hà Nội và một số địa phương nghiên cứu xây dựng và thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” chính là nỗ lực tìm kiếm lời giải cho một vấn đề có ý nghĩa chiến lược. Đó là làm thế nào để những giá trị của chủ nghĩa xã hội Việt Nam được hiện diện cụ thể trong cuộc sống hằng ngày của người dân.

Vai trò của cấp xã trong kỷ nguyên mới

Trong nhiều năm qua, cấp xã, phường thường được nhìn nhận chủ yếu như một cấp hành chính cơ sở, nơi triển khai các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, đồng thời thực hiện các chức năng quản lý dân cư, giải quyết thủ tục hành chính và bảo đảm trật tự xã hội. Cách tiếp cận này phù hợp với từng giai đoạn phát triển, song trước những yêu cầu của kỷ nguyên mới, vai trò của cấp cơ sở đang có sự thay đổi căn bản.

Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã tạo ra những điều kiện mới để xã, phường trở thành cấp chính quyền gần dân nhất, trực tiếp nhất và có ảnh hưởng rõ nét nhất đến chất lượng cuộc sống của người dân. Đây cũng là nơi diễn ra phần lớn các hoạt động tương tác giữa công dân với bộ máy nhà nước; nơi người dân trực tiếp cảm nhận được hiệu quả hay hạn chế của các chính sách công.

Chính từ thực tiễn đó, ý tưởng xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa được đặt ra với một cách tiếp cận hoàn toàn mới. Mục tiêu là xây dựng một mô hình quản trị cơ sở hiện đại, nơi phát triển kinh tế gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội; nơi chuyển đổi số đi đôi với tính nhân văn; nơi hiệu lực quản lý được kết hợp hài hòa với dân chủ thực chất.

Điểm đặc biệt của mô hình này nằm ở chỗ xã, phường không còn chỉ là đơn vị quản lý địa bàn, mà trở thành không gian trực tiếp kiến tạo chất lượng sống cho người dân. Một xã, phường phát triển không chỉ được đánh giá bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay số lượng công trình xây dựng, mà còn được phản ánh qua chất lượng giáo dục, chất lượng y tế, mức độ an toàn của môi trường sống, sự gắn kết cộng đồng, cơ hội phát triển của từng cá nhân và niềm tin của người dân đối với chính quyền.

Về lý luận, đây cũng là bước phát triển mới trong nhận thức về mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam. Sau 40 năm đổi mới, những đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa ở nước ta ngày càng được bổ sung, hoàn thiện. Điểm xuyên suốt trong các văn kiện của Đảng là lấy con người làm trung tâm, là mục tiêu và động lực của sự phát triển. Điều đó đồng nghĩa với việc chủ nghĩa xã hội chỉ thực sự có ý nghĩa khi các giá trị tốt đẹp của nó được chuyển hóa thành những điều kiện sống cụ thể của người dân.

Bởi vậy, xã, phường chính là nơi người dân được tiếp cận các dịch vụ công chất lượng cao; được sống trong môi trường an toàn, văn minh; được tham gia vào các quyết định liên quan đến cộng đồng; được bảo đảm công bằng trong cơ hội phát triển; được chăm lo về giáo dục, y tế, an sinh xã hội; và trên hết là được thụ hưởng thành quả phát triển một cách thực chất.

Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ là đổi mới phương thức quản trị cơ sở, mà còn là quá trình hiện thực hóa những giá trị nền tảng của chủ nghĩa xã hội Việt Nam trong đời sống hằng ngày.

Tiên phong mở đường cho mô hình phát triển mới

Nếu xã, phường xã hội chủ nghĩa được xem là một hướng đi mới trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thì Hà Nội là địa phương có nhiều điều kiện thuận lợi để tiên phong thực hiện nhiệm vụ này.

Là Thủ đô của cả nước, Hà Nội hội tụ đầy đủ các điều kiện về chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học công nghệ và nguồn nhân lực để triển khai những mô hình phát triển mới. Sau 40 năm đổi mới, Thủ đô đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, không chỉ về tăng trưởng kinh tế, mà còn về cải cách hành chính, xây dựng chính quyền điện tử, phát triển đô thị thông minh và nâng cao chất lượng dịch vụ công.

Quan trọng hơn, Hà Nội đang đứng trước yêu cầu phải tìm kiếm một mô hình phát triển mới phù hợp với vị thế của một đô thị đặc biệt. Những thách thức về dân số, hạ tầng, môi trường, an sinh xã hội và chất lượng sống đòi hỏi thành phố không thể chỉ tiếp tục phát triển theo quán tính cũ. Tăng trưởng kinh tế dù quan trọng nhưng không còn là mục tiêu duy nhất. Điều người dân mong muốn ngày càng nhiều hơn là một môi trường sống an toàn, thuận tiện, nhân văn và hạnh phúc.

Chính vì vậy, định hướng xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa của thành phố Hà Nội mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một đề án quản trị địa phương. Đây là nỗ lực cụ thể hóa tầm nhìn xây dựng Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc” ngay từ cấp cơ sở.

Điểm đáng chú ý là Hà Nội tiếp cận mô hình này bằng hệ thống tiêu chí cụ thể, có khả năng đo lường và đánh giá. Việc xây dựng bộ tiêu chí với nhiều chỉ số định lượng cho thấy tư duy quản trị đang chuyển mạnh từ cách tiếp cận dựa trên quy trình sang cách tiếp cận dựa trên kết quả đầu ra và trải nghiệm của người dân.

Đặc biệt, việc đưa “chỉ số hạnh phúc của người dân” và “mức độ hài lòng chung” trở thành những tiêu chí tổng hợp cho thấy sự thay đổi quan trọng trong triết lý quản trị. Nếu trước đây thành công của chính quyền thường được đánh giá qua các chỉ tiêu kinh tế hoặc khối lượng công việc hoàn thành, thì nay, thước đo cuối cùng là người dân có thực sự được hưởng lợi hay không.

Đó cũng là lý do các tiêu chí về y tế, giáo dục, an sinh xã hội được đặt ở vị trí trung tâm. Một xã hội phát triển không thể chỉ dựa trên những con số tăng trưởng kinh tế, mà phải được phản ánh qua tuổi thọ, chất lượng giáo dục, cơ hội việc làm, mức độ bảo đảm an sinh và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của người dân.

Không chỉ có ý nghĩa đối với riêng thành phố Hà Nội, việc thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa còn là quá trình vừa làm, vừa tổng kết thực tiễn để hoàn thiện nhận thức và cách thức tổ chức thực hiện. Triển khai trước ở một số địa bàn sẽ giúp kiểm chứng những tiêu chí, giải pháp và cơ chế quản trị trong thực tế, qua đó rút ra những bài học cần thiết trước khi xem xét mở rộng ở quy mô lớn hơn.

Lịch sử đổi mới của Việt Nam cho thấy nhiều sáng kiến lớn đều bắt đầu từ những thử nghiệm ở cơ sở. Từ khoán hộ trong nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới cho đến chuyển đổi số, nhiều chủ trương quan trọng đã được hình thành và hoàn thiện thông qua quá trình thực tiễn hóa tại địa phương. Mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa cũng có thể được nhìn nhận trong logic phát triển đó.

Điều quan trọng nhất không phải là tạo ra ngay một mô hình hoàn hảo, mà là xây dựng được một quá trình đổi mới có khả năng tự học hỏi, tự điều chỉnh và không ngừng hoàn thiện. Bởi xét đến cùng, mục tiêu của chủ nghĩa xã hội là xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn cho con người; nơi mỗi người dân được sống an toàn hơn, công bằng hơn, có nhiều cơ hội phát triển hơn và hạnh phúc hơn.

Từ góc nhìn đó, việc một số địa phương, điển hình trong đó là thành phố Hà Nội, tiên phong xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ là câu chuyện của riêng Thủ đô. Đây có thể là một bước thử nghiệm quan trọng nhằm tìm kiếm mô hình quản trị cơ sở phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; góp phần đưa những giá trị của chủ nghĩa xã hội Việt Nam từ tầm nhìn chiến lược trở thành hiện thực sống động trong từng cộng đồng dân cư, từng khu phố, từng làng quê và trong cuộc sống hằng ngày của mỗi người dân.