Khi thư viện trở thành không gian văn hóa

Những không gian đọc đang đổi mới

Không còn bó hẹp trong những căn phòng với các giá sách xếp ngay ngắn, thư viện tại nhiều trường học, địa phương ở Hà Nội đang được tổ chức theo hướng gần gũi, thân thiện hơn với người đọc. Những không gian đọc mở, cách giới thiệu sách sinh động cùng việc ứng dụng công nghệ đã tạo thêm sức hấp dẫn cho hoạt động vốn quen thuộc này.

Một trong những cách làm đáng chú ý là mô hình “Thư viện mở – Không gian đọc thanh lịch” tại Trường Tiểu học Đống Đa, được UBND phường Đống Đa ra mắt trong tháng 10-2026. Không chỉ tạo thêm không gian học tập thân thiện, mô hình còn gắn hoạt động đọc sách với việc giáo dục học sinh về nếp sống thanh lịch, văn minh của người Hà Nội.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận văn hóa đọc từ những hành vi nhỏ trong đời sống học đường. Khi được khuyến khích chủ động lựa chọn sách, tìm hiểu kiến thức và chia sẻ những điều đã đọc, học sinh có thêm cơ hội rèn luyện khả năng tự học, giao tiếp và ứng xử. Việc giữ gìn sách, tôn trọng không gian chung, biết lắng nghe và chia sẻ với bạn bè cũng là những bài học về văn hóa được hình thành từ môi trường thư viện.

Ông Nguyễn Trọng Hải, Phó Chủ tịch UBND phường Đống Đa cho biết, việc xây dựng mô hình thư viện mở không chỉ nhằm tạo thêm không gian đọc sách cho học sinh mà còn hướng tới hình thành thói quen tự học, tinh thần chia sẻ và ý thức ứng xử văn minh ngay từ lứa tuổi nhỏ. Để mô hình phát huy hiệu quả, cần gắn hoạt động thư viện với chương trình giáo dục của nhà trường, đồng thời khuyến khích sự tham gia của giáo viên, phụ huynh và học sinh.

Việc phát triển không gian đọc tại Đống Đa diễn ra trong bối cảnh địa phương đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong giáo dục. Theo thông tin từ UBND phường, các trường tiểu học và trung học cơ sở trên địa bàn đã hoàn thành phát hành học bạ số cho 10.418 học sinh thuộc 261 lớp; 204 giáo viên được tập huấn chuyên sâu về ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Những kết quả này cho thấy chuyển đổi số đang từng bước đi vào hoạt động giáo dục, tạo điều kiện để các nhà trường đổi mới phương pháp dạy học và tổ chức hoạt động phát triển tri thức cho học sinh.

Từ câu chuyện tại Đống Đa có thể thấy, giá trị của một thư viện không chỉ được đo bằng số lượng đầu sách hay diện tích phòng đọc. Điều quan trọng hơn là thư viện có thực sự trở thành nơi học sinh muốn đến, muốn đọc và chủ động tìm kiếm kiến thức hay không.

Ở phạm vi rộng hơn, việc phát triển văn hóa đọc tại Hà Nội cũng đang đặt ra yêu cầu đổi mới hoạt động của các thư viện công cộng, không gian đọc cộng đồng và tủ sách tại cơ sở. Trong điều kiện người dân ngày càng quen với việc tìm kiếm thông tin qua điện thoại thông minh và internet, thư viện cần có cách tiếp cận linh hoạt hơn, kết hợp giữa sách in với tài nguyên điện tử, giữa hoạt động đọc trực tiếp với các hình thức giới thiệu sách trên môi trường số.

Đưa văn hóa đọc vào đời sống số

Nếu mô hình tại Đống Đa cho thấy sự đổi mới về không gian và cách tổ chức hoạt động đọc trong trường học thì Thư viện Tây Hồ lại là một ví dụ về ứng dụng công nghệ để thay đổi phương thức quản lý, phục vụ bạn đọc và lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng.

Tại đây, phần mềm quản trị thư viện VietBiblio trên nền tảng điện toán đám mây đã được đưa vào sử dụng, hỗ trợ nhiều công việc như biên mục, quản lý tài liệu, quản lý bạn đọc, tra cứu, mượn - trả sách và thống kê số liệu.

Thay vì phụ thuộc nhiều vào các thao tác thủ công, cán bộ thư viện có thể quản lý, tìm kiếm và cập nhật thông tin tài liệu trên hệ thống điện tử. Việc ứng dụng mã vạch trong quản lý sách giúp rút ngắn quy trình mượn - trả, hạn chế sai sót. Thư viện cũng sử dụng căn cước công dân để quét mã, hỗ trợ nhận diện thông tin bạn đọc theo quy trình nghiệp vụ, góp phần đơn giản hóa các thủ tục phục vụ.

Đáng chú ý, Thư viện Tây Hồ đã số hóa hơn 5.000 tài liệu, đồng thời xây dựng kho dữ liệu với hơn 3.000 video giới thiệu sách. Đây là những con số cho thấy sự chuyển đổi trong cách tổ chức và khai thác tài nguyên thư viện.

Chị Nguyễn Thị Phương, cán bộ nhiều năm gắn bó với công tác Thư viện của phường Tây Hồ cho biết: Việc ứng dụng phần mềm quản lý và số hóa tài liệu đã giúp công tác thư viện thuận tiện hơn, nhất là trong khâu tra cứu, quản lý sách và phục vụ bạn đọc. Bên cạnh đó, kho video giới thiệu sách tạo thêm một hình thức tiếp cận mới, giúp người dân có thể tìm hiểu nội dung, lựa chọn sách phù hợp với sở thích và nhu cầu.

Nếu trước đây, việc giới thiệu sách chủ yếu diễn ra tại phòng đọc, trên bảng tin hoặc thông qua các hoạt động trực tiếp thì nay, những video giới thiệu sách với hình ảnh, âm thanh và nội dung ngắn gọn có thể được sử dụng để tiếp cận bạn đọc trên môi trường số.

Cách làm này có ý nghĩa trong bối cảnh thói quen tiếp nhận thông tin của người dân đang thay đổi. Với học sinh, thanh thiếu niên, một video giới thiệu sách hấp dẫn có thể trở thành điểm khởi đầu để tìm đọc một tác phẩm. Với người bận rộn, những thông tin được giới thiệu trên nền tảng số giúp họ có thêm cơ hội tìm hiểu, lựa chọn tài liệu phù hợp.

Việc số hóa tài liệu còn hỗ trợ công tác lưu trữ, bảo quản và khai thác nguồn sách hiện có.

Từ thực tế tại Tây Hồ, có thể thấy chuyển đổi số trong hoạt động thư viện không đơn thuần là đưa sách lên máy tính hay sử dụng phần mềm thay cho sổ sách. Điều quan trọng là công nghệ giúp thư viện phục vụ thuận tiện hơn, mở rộng cách tiếp cận tài liệu và tạo thêm những hình thức khuyến khích người dân đọc sách.

Tuy nhiên, để những đổi mới này phát huy hiệu quả lâu dài, việc đầu tư công nghệ cần đi cùng với chất lượng nội dung và nhu cầu thực tế của bạn đọc. Một kho tài liệu số chỉ thực sự có giá trị khi được cập nhật, tổ chức khoa học và có phương thức khai thác thuận tiện. Tương tự, những video giới thiệu sách cần có nội dung hấp dẫn, phù hợp với từng nhóm đối tượng, thay vì chỉ dừng lại ở việc tăng số lượng sản phẩm.

Đối với các thư viện trường học, yêu cầu đặt ra là kết hợp hoạt động đọc với giáo dục kỹ năng tìm kiếm, lựa chọn và sử dụng thông tin. Trong khi đó, các thư viện công cộng cần quan tâm hơn đến khả năng tiếp cận của người cao tuổi, trẻ em và những người chưa thành thạo công nghệ.

Ở góc độ xây dựng văn hóa cơ sở, thư viện còn có thể trở thành nơi kết nối các thế hệ, chia sẻ kiến thức và hình thành thói quen tự học trong cộng đồng. Bởi vậy, cùng với việc số hóa tài liệu, cần duy trì những không gian đọc trực tiếp, các hoạt động giới thiệu sách, trao đổi về sách và hướng dẫn người dân sử dụng tài nguyên thư viện.

Từ thực tế những mô hình cho thấy nhiều cách tiếp cận khác nhau nhưng cùng hướng tới mục tiêu đưa sách và tri thức đến gần hơn với người đọc.

Khi thư viện trở thành nơi người dân chủ động tìm đến để học tập, khám phá và kết nối, đó cũng là lúc những không gian đọc thực sự góp phần làm giàu thêm đời sống văn hóa ở cơ sở.