Khi dòng sông trở thành “máy điều hòa” của thành phố

Giữa những đợt nắng nóng ngày càng gay gắt, dòng sông đang mang thêm một giá trị mà nhiều đô thị trước đây ít tính đến. Bên cạnh cấp nước, giao thông hay cảnh quan, mặt nước có thể trở thành một phần của hệ thống làm mát tự nhiên, góp phần giảm hiệu ứng đảo nhiệt giữa những khu vực dày đặc bê tông.

Nhưng dòng sông không phải một chiếc “máy điều hòa” tự động sẵn có. Nghiên cứu tại nhiều thành phố cho thấy hiệu quả làm mát thay đổi đáng kể theo cây xanh, mật độ xây dựng, hướng gió và cấu trúc đường phố. Bài toán mới của quy hoạch ven sông vì thế không dừng ở giữ lại mặt nước, mà còn phải tạo đường cho hơi mát đi sâu vào đô thị.

“Mở đường” cho gió

Thượng Hải cung cấp một trong những bằng chứng rõ nhất. Nghiên cứu “Hình thái không gian đô thị ảnh hưởng thế nào đến hiệu ứng làm mát của sông? Trường hợp bờ sông Hoàng Phố ở Thượng Hải” do Li Jiang cùng các cộng sự thực hiện và công bố trên tạp chí Sustainable Cities and Society năm 2021, sử dụng dữ liệu viễn thám mùa hè để phân tích khu vực trung tâm dọc sông Hoàng Phố.

Kết quả cho thấy hiệu quả làm mát trung bình tại các đoạn nghiên cứu dao động từ 1,72 đến 9,1 độ C, trung bình 4,47 độ C. Khoảng cách ảnh hưởng cũng rất khác nhau, từ 72,57m đến 465,42m tính từ bờ sông, trung bình 197,35m. Cùng một dòng sông nhưng khả năng đưa hơi mát vào thành phố lại không giống nhau ở mỗi đoạn sông khác nhau.

Khác biệt nằm một phần ở cách thành phố được xây dựng. Nghiên cứu phát hiện những khu vực có công trình thấp tầng đạt hiệu quả làm mát cao hơn; các tuyến đường có mật độ lớn và hướng vuông góc với bờ sông góp phần đưa hiệu quả làm mát đi xa hơn. Hướng gió chủ đạo cũng làm thay đổi hiệu quả giữa các khu vực.

Một nghiên cứu khác công bố tháng 7-2025 trên tạp chí Land phân tích 249 mẫu thuộc ba dạng không gian ở khu vực trung tâm ven sông Hoàng Phố. Khoảng cách lan truyền hiệu ứng làm mát trung bình được xác định ở mức 192,75m.

Nghiên cứu chỉ ra hiệu quả lan truyền tốt nhất khi tỷ lệ không gian xanh và mặt nước vượt 20%, còn mật độ xây dựng nằm trong khoảng 0,1-0,3. Nhóm tác giả đề xuất tổ chức công trình theo hướng vuông góc với bờ để hình thành các hành lang gió và duy trì độ thông thoáng hướng ra sông.

Những con số ấy làm thay đổi cách nhìn về đất ven sông. Một khoảng trống giữa hai khối nhà hay tuyến đường mở vuông góc với mặt nước tưởng như phần đất chưa được khai thác, nhưng dưới góc độ khí hậu, nó có thể là đường dẫn không khí mát vào khu dân cư phía sau.

Mặt nước là chưa đủ

Chỉ một yếu tố mặt nước sẽ không đủ để đem lại hiệu quả làm mát. Nghiên cứu “Phân tích sự mất cân đối không gian của hạ tầng xanh, xanh lam và xám trong làm mát đô thị”, công bố tháng 7-2026 trên tạp chí Land, đã phân tích 1.385 khu vực điều tra dân số tại bang Maryland, Mỹ.

Hai tác giả Binbin Peng và Victoria Chanse xem xét đồng thời cây xanh, tán cây, công viên, diện tích mặt nước với những yếu tố làm tăng nhiệt như bề mặt không thấm nước và đường giao thông. Kết quả cho thấy nơi có chỉ số hạ tầng làm mát cao hơn thường có nhiệt độ bề mặt tối đa và chỉ số nhiệt thấp hơn.

Phân tích xác định bề mặt không thấm nước, tán cây, tỷ lệ mặt nước, mật độ đường và công viên là những yếu tố quan trọng đối với áp lực nhiệt. Điều đó củng cố nguyên tắc đang ngày càng rõ trong quy hoạch khí hậu: hạ tầng “xanh lam” gồm sông, hồ, kênh cần được kết nối với hạ tầng “xanh lục” gồm cây cối, công viên và thảm thực vật.

Singapore đã đưa tư duy này xuống tận bờ nước. Tại Bishan-Ang Mo Kio Park, kênh thoát nước bê tông cũ được tự nhiên hóa thành dòng sông uốn lượn dài khoảng 3km. Công viên rộng 62ha với những bờ cỏ thoai thoải, thảm thực vật và không gian mở tiếp cận trực tiếp dòng nước.

Giá trị ở đây không nằm ở một con số giảm nhiệt đơn lẻ, mà ở cách mặt nước, thảm thực vật và không gian công cộng được thiết kế thành một hệ thống gắn kết, thay vì để kênh thoát nước nằm tách biệt giữa những bờ bê tông.

Seoul cho thấy rõ hơn điều gì xảy ra khi một thành phố đồng thời khôi phục mặt nước và dỡ bỏ vật cản.

Trước năm 2003, Cheonggyecheon bị che phủ bởi đường giao thông và đường cao tốc trên cao. Khi công trình được tháo dỡ và 5,84km dòng suối được phục hồi, thành phố đồng thời tạo ra một hành lang mở xuyên qua khu vực trung tâm.

Dữ liệu của Seoul Solution cho thấy trước khi cải tạo, nhiệt độ khu vực Cheonggyecheon cao hơn mức trung bình của Seoul khoảng 2,2 độ C; sau dự án, mức chênh giảm còn khoảng 1,3 độ C. Việc loại bỏ đường cao tốc trên cao đã mở hành lang gió, trong khi dòng nước và thảm thực vật tiếp tục tác động tới vi khí hậu xung quanh.

Giáo sư Hwang Kee-yeon, người đứng đầu nghiên cứu tính khả thi và là tác giả chính của quy hoạch tổng thể dự án, từng dẫn số liệu năm 2006 cho biết nhiệt độ bề mặt mùa hè dọc dòng suối phục hồi thấp hơn trung bình 3,6 độ C so với những địa điểm cách đó 400m. Ông gọi Cheonggyecheon là một “máy điều hòa tự nhiên” giúp làm mát thủ đô trong mùa hè.

Tuy nhiên, Seoul Solution xác định hiệu quả ấy không đến từ riêng mặt nước. Ba yếu tố cùng góp phần giảm nhiệt gồm dòng nước, lượng phương tiện giao thông giảm và hành lang gió hình thành sau khi đường cao tốc được tháo bỏ. Đây cũng là bài học quan trọng đối với quy hoạch ven sông: giữ mặt nước mới chỉ là bước đầu, phải giữ cả những khoảng không cho cây xanh và gió.

Trong nhiều thập niên, giá trị của đất ven sông thường được nhìn qua số mét vuông có thể xây dựng. Nắng nóng đô thị đang buộc cách tính ấy thay đổi. Một khoảng xanh ven nước, một tuyến phố hướng ra sông hay khoảng cách giữa các công trình cũng có thể trở thành hạ tầng khí hậu.

Kinh nghiệm từ Thượng Hải, Seoul, Singapore cùng những nghiên cứu tại Mỹ cho thấy hiệu quả làm mát không đến từ một yếu tố riêng lẻ. Mặt nước tạo nguồn mát, cây xanh bổ sung bóng râm và thoát hơi nước, còn khoảng mở và hành lang gió giúp lợi ích ấy lan tới những khu vực nằm sâu hơn trong thành phố.

Bởi vậy, phát triển ven sông trong một đô thị ngày càng nóng lên không đơn thuần là quyết định xây gì bên mặt nước. Điều quan trọng không kém là biết nơi nào cần để trống, nơi nào cần trồng cây và nơi nào phải “mở đường” cho gió. Khi những “khoảng thở” ấy được giữ lại, dòng sông mới thực sự có thể trở thành “máy điều hòa” tự nhiên của thành phố.