Khi Cổ Loa được kể chuyện bằng công nghệ

Di tích trở thành không gian trải nghiệm số

Lễ hội đã khép lại, nhưng nhiều người dân ở Cổ Loa vẫn nhắc về một trải nghiệm mới mẻ trong mùa hội năm nay. Đó là giữa không gian quen thuộc của tiếng trống hội, mùi hương trầm và những đoàn người trẩy hội đầu xuân, một khu trải nghiệm công nghệ được đặt ngay trong khu trung tâm lễ hội. Không quá phô trương, nhưng đủ để khiến nhiều người dừng lại tò mò.

Học sinh là nhóm tiếp cận nhanh nhất. Em Nguyễn Anh Duy, học sinh Trường Trung học cơ sở Cổ Loa, vẫn nhớ lần đầu đứng trước màn hình check-in số tại lễ hội. Chỉ vài thao tác, hình ảnh của em xuất hiện trên màn hình trong những khung hình đặc trưng của Cổ Loa, hóa thân thành nhân vật lịch sử. “Nhìn như mình đang đóng phim luôn ạ”, em cười.

Không chỉ trẻ nhỏ, nhiều người trung tuổi ban đầu chỉ đứng ngoài quan sát, sau rồi cũng vào trải nghiệm. Chị Nguyễn Thị Hạnh (50 tuổi, thôn Mít) kể rằng, lúc đầu chị nghĩ công nghệ chắc khó dùng lắm. Nhưng sau khi được hướng dẫn quét mã QR để xem thông tin về một cổ vật trong khu di tích, chị đã bất ngờ. “Trước giờ chỉ nghe nói thôi, không hiểu rõ về cổ vật nào cả, bây giờ chỉ cần quét mã là có thể xem rõ lai lịch từng thứ, lại có cả thuyết minh và hiện vật như hiện hữu thực tế. Tôi thấy vô cùng thú vị, hứng thú, dễ dùng mà lại hiểu nhiều điều mà trước đó chưa từng nghe đến”, chị Hạnh nói.

Một trong những trải nghiệm gây ấn tượng mạnh nhất là công nghệ thực tế ảo. Khi đeo kính VR, anh Nguyễn Văn Duy (thôn Xuân Canh) có cảm giác như đang đứng bên Giếng Ngọc, tự bước chân khám phá các di tích của Cổ Loa một cách vô cùng sống động. “Tôi đến đây nhiều lần rồi, nhưng chưa bao giờ thấy rõ như vậy. Như thể mình đang bước vào một câu chuyện lịch sử, chạm đếm từng ngóc ngách của di tích”, anh Duy chia sẻ.

Bên cạnh đó, công nghệ hologram 3D tái hiện các hình ảnh hiện vật, cổ vật tiêu biểu của Cổ Loa lơ lửng giữa không gian cũng khiến nhiều người dừng lại xem rất lâu. Những công nghệ vốn xa lạ bỗng trở nên gần gũi khi được đặt trong chính không gian lễ hội truyền thống.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Đông Anh Nguyễn Thị Lương, việc lựa chọn lễ hội làm điểm khởi đầu cho chuyển đổi số là một cách tiếp cận có chủ đích. “Lễ hội là nơi người dân đến đông, tâm lý thoải mái. Khi đưa công nghệ vào đây, họ sẽ tiếp cận một cách tự nhiên, không bị áp lực hay e ngại”, bà Nguyễn Thị Lương cho hay.

Thực tế cho thấy cách tiếp cận này đã phát huy hiệu quả. Từ trẻ nhỏ đến người lớn tuổi, mỗi người đều tìm được một cách trải nghiệm phù hợp với mình. Công nghệ vì thế không còn là khái niệm xa vời, mà dần trở thành một phần trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Cách triển khai “mềm” Nghị quyết

Việc đưa công nghệ vào di sản luôn đi kèm một câu hỏi quen thuộc: Liệu số hóa có làm mất đi “hồn” văn hóa? Tại Đông Anh, câu trả lời nằm ở cách triển khai.

Không gian trải nghiệm vẫn giữ nguyên những yếu tố quen thuộc của lễ hội: Mái tre, trang phục truyền thống, các gian hàng ẩm thực địa phương. Công nghệ không lấn át mà chỉ đóng vai trò hỗ trợ, giúp người tham quan hiểu rõ hơn về lịch sử và giá trị của di tích.

“Chúng tôi xác định công nghệ chỉ là công cụ. Điều quan trọng nhất vẫn là giá trị văn hóa. Làm sao để người dân hiểu hơn, yêu hơn di sản của mình”, Bà Nguyễn Thị Lương nhấn mạnh.

Ở góc độ quản lý di tích, ông Hoàng Công Huy, đại diện Ban Quản lý khu di tích Cổ Loa cho biết, việc bảo tồn vẫn được thực hiện theo quy hoạch tổng thể, với trọng tâm là giữ gìn các giá trị gốc của di tích. Số hóa, theo ông, là một phương thức để phát huy giá trị di sản trong bối cảnh mới. “Người dân khi hiểu rõ hơn về di tích có ý thức giữ gìn tốt hơn. Công nghệ giúp rút ngắn khoảng cách đó”, ông Huy nói.

Không chỉ dừng ở trải nghiệm tại chỗ, việc số hóa còn mở ra một khả năng rộng hơn: Đưa di tích ra khỏi không gian vật lý của địa phương. Những dữ liệu hình ảnh, mô hình 3D hay các nội dung thuyết minh số có thể được chia sẻ trên các nền tảng trực tuyến, giúp du khách ở xa vẫn có thể khám phá di tích. Theo ông Huy, đây cũng là cách để giới thiệu giá trị của Cổ Loa tới đông đảo công chúng, kể cả du khách quốc tế. “Nếu trước đây muốn hiểu về Cổ Loa phải đến tận nơi, thì nay nhiều thông tin có thể tiếp cận từ xa. Điều đó giúp di tích được biết đến rộng rãi hơn”, ông Huy nói.

Sau mùa lễ hội, nhiều người dân cho biết họ đã có cái nhìn khác về chuyển đổi số. Không còn là những ứng dụng khó sử dụng hay thủ tục phức tạp, công nghệ hiện lên qua những lợi ích rất cụ thể: Tra cứu thông tin nhanh hơn, hiểu lịch sử dễ và rõ hơn, trải nghiệm di tích phong phú hơn.

Chị Nguyễn Thị Mỹ Linh, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Đông Anh chia sẻ: "Xã chọn cách làm "mềm" cụm từ chuyển đổi số, tức là không tuyên truyền nhiều về chuyển đổi số, không nói lý thuyết nhiều, mà để người dân tự trải nghiệm. Chẳng hạn như khi họ quen với việc quét mã QR hay tra cứu thông tin trong lễ hội, thì dần dần, họ sẽ tự chủ động dùng công nghệ trong những việc khác của cuộc sống”.

Chính vì vậy, địa phương lựa chọn cách làm “mềm”: Không nói nhiều về chuyển đổi số, mà để người dân tự cảm nhận. Khi đã quen với việc quét mã QR hay tra cứu thông tin số trong lễ hội, họ sẽ dần chủ động áp dụng công nghệ trong những lĩnh vực khác của đời sống.

Ở góc độ rộng hơn, cách làm này cũng gắn với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội: Đưa công nghệ vào di sản để nâng cao giá trị trải nghiệm, thu hút công chúng và tạo ra những sản phẩm văn hóa mới.

Số hóa vì thế không chỉ là lưu trữ dữ liệu, mà còn là cách để kể lại câu chuyện di sản theo ngôn ngữ của thời đại. Đó cũng chính là tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW về chuyển đổi số: Công nghệ phải phục vụ con người và gắn với đời sống thực tiễn.