Iran nêu điều kiện cho lối thoát xung đột

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 1-9 phát tín hiệu sẵn sàng khôi phục thỏa thuận tạm thời với Mỹ. Điều kiện được Tehran đưa ra là Washington phải quay lại thực hiện những cam kết đã được hai bên thống nhất hồi tháng 6.

“Tôi khẳng định rõ ràng rằng nếu Mỹ quay trở lại thực hiện các cam kết của mình theo Bản ghi nhớ, Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ lập tức đáp lại tương ứng”, ông Pezeshkian phát biểu tại Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải ở Bishkek, Kyrgyzstan.

Tuyên bố cho thấy Iran chưa đóng cánh cửa ngoại giao. Dù vậy, Tehran không chấp nhận thực hiện nghĩa vụ trước khi nhận được hành động tương ứng từ Washington. Cách tiếp cận này đặt nguyên tắc có đi có lại vào vị trí trung tâm của mọi nỗ lực nối lại đàm phán.

Thỏa thuận tạm thời được Iran và Mỹ ký hồi tháng 6 nhằm tìm đường chấm dứt cuộc chiến khởi phát ngày 28-2. Xung đột bắt đầu sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran. Bản ghi nhớ nhanh chóng đổ vỡ do hai bên bất đồng về quá trình thực hiện.

Iran nhiều lần khẳng định chỉ bảo đảm tự do lưu thông qua eo biển Hormuz khi Mỹ hoàn thành phần cam kết của mình. Tuyến hàng hải này giữ vai trò quan trọng đối với nguồn cung dầu toàn cầu.

Việc gắn an toàn hàng hải với thỏa thuận cho thấy Tehran vẫn coi Hormuz là đòn bẩy chiến lược. Mỗi bước lùi trong đàm phán có thể làm gia tăng rủi ro vận tải, hệ quả sau đó lan sang thị trường năng lượng và nền kinh tế của nhiều quốc gia ngoài cuộc xung đột.

Thông điệp hòa giải được đưa ra sau khi Mỹ và Iran nối lại các cuộc tấn công trực tiếp lần đầu tiên kể từ cuối tháng 7. Mỹ tập kích hai bệ phóng tên lửa của Iran trên đảo Larak, Iran sau đó tấn công đáp trả vào các căn cứ không quân của Mỹ tại Jordan và UAE.

Bối cảnh ấy khiến đề nghị của ông Pezeshkian mang hai tầng ý nghĩa: Iran thể hiện sẵn sàng đàm phán và đồng thời phát tín hiệu rằng họ sẽ đáp trả bằng quân sự nếu tiếp tục bị tấn công. Ngoại giao vì thế đang diễn ra dưới sức ép trực tiếp của vũ lực.

Một ngày trước đó tại Bishkek, Tổng thống Masoud Pezeshkian khẳng định chiến tranh không mang lại lợi ích cho bất kỳ bên nào. Ông cho biết Tehran vẫn sẵn sàng tìm kiếm một giải pháp thông qua đàm phán để giải quyết xung đột với Washington.

Phía Mỹ cũng phát đi thông điệp pha trộn giữa răn đe và kiềm chế. Tổng thống Donald Trump nói với báo chí rằng “sẽ có phản ứng” sau các cuộc tấn công của Iran. Sau đó, ông nói với các phóng viên tại Phòng Bầu dục rằng giao tranh mới chưa báo hiệu chiến tranh toàn diện quay trở lại.

Khoảng cách giữa hai bên giờ đây không nằm ở việc có nên đối thoại. Trở ngại chính là bên nào phải hành động trước và cơ chế nào đủ sức bảo đảm cam kết được tuân thủ. Bản ghi nhớ tháng 6 từng sụp đổ chính là do điểm yếu này.

Tuyên bố của Tehran mở ra một lối thoát có điều kiện. Tuy nhiên, lối thoát này có dẫn đến hòa bình hay không phụ thuộc vào những bước đi từ cả hai phía. Khi các đòn tấn công vẫn tiếp diễn, thêm một cam kết thiếu cơ chế thực hiện sẽ rất khó để ngăn xung đột quay lại quỹ đạo leo thang.

Tổng hợp