Iceland chia rẽ trước lựa chọn nối lại đàm phán với EU

Iceland từng tiến khá gần tới cánh cửa EU sau cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng năm 2008. Khi hệ thống ngân hàng gần như sụp đổ và nền kinh tế rơi vào suy thoái, Reykjavik tìm kiếm một hướng đi mới nhằm ổn định kinh tế và tăng cường hội nhập châu Âu.

Năm 2009, Iceland chính thức nộp đơn xin gia nhập EU và bắt đầu đàm phán vào năm 2010. Tiến trình diễn ra tương đối nhanh, với 27 trong tổng số 35 chương đàm phán được mở và 11 chương tạm thời hoàn tất.

Tuy nhiên, bất đồng về quyền kiểm soát nguồn lợi thủy sản cùng sự thay đổi chính phủ sau cuộc bầu cử năm 2013 khiến tiến trình bị đình chỉ. Chính phủ mới lựa chọn duy trì quan hệ chặt chẽ với EU thông qua Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA), nhưng không tiếp tục theo đuổi tư cách thành viên. Đến năm 2015, Reykjavik đề nghị EU không còn coi Iceland là quốc gia ứng cử viên.

Sau hơn một thập niên, vấn đề quan hệ với EU một lần nữa được đặt lên bàn cân. Nếu năm 2008, động lực hội nhập chủ yếu xuất phát từ nhu cầu ổn định và phục hồi kinh tế, các tính toán hiện nay đã mở rộng sang thương mại, an ninh và vị thế chiến lược. Chi phí sinh hoạt tăng cao, những biến động kinh tế, tác động từ cuộc xung đột tại Ukraine, cùng cạnh tranh địa chính trị tại Bắc Cực và những thay đổi trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương khiến Reykjavik phải cân nhắc lại vị trí của mình giữa châu Âu và các đối tác truyền thống.

Cái khó hiện nay là sự chia rẽ khá rõ giữa các nhóm cử tri. Phe ủng hộ nối lại đàm phán cho rằng dù Iceland đã gắn kết chặt chẽ với EU thông qua EEA, nước này vẫn không có tiếng nói trực tiếp trong quá trình hoạch định chính sách của khối.

Trở lại bàn đàm phán, theo quan điểm này, sẽ giúp Iceland đánh giá những điều kiện cụ thể có thể đạt được thay vì quyết định dựa trên những lo ngại từ quá khứ. Bộ trưởng Ngoại giao Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir cũng khẳng định Reykjavik sẽ không chấp nhận bất kỳ thỏa thuận nào làm mất quyền kiểm soát các nguồn tài nguyên của đất nước.

Ở chiều ngược lại, phe phản đối lo ngại nối lại đàm phán có thể mở đường cho Iceland gia nhập EU và làm suy giảm quyền tự chủ trong những lĩnh vực cốt lõi, đặc biệt là nghề cá.

Iceland có vùng đặc quyền kinh tế rộng và ngành thủy sản đóng vai trò lớn đối với kinh tế, xuất khẩu cũng như đời sống của các cộng đồng ven biển. Nghề cá không chỉ là một ngành kinh tế mà còn gắn với lịch sử và bản sắc quốc gia, trong khi người Iceland đã phải đấu tranh trong nhiều thập niên để giành quyền kiểm soát nguồn lợi trong vùng biển của mình.

EU lại áp dụng Chính sách Nghề cá chung (CFP) để quản lý nguồn lợi, xác định cơ hội đánh bắt và hạn ngạch đối với nhiều nguồn cá. Phe phản đối vì thế lo ngại Iceland sẽ không còn toàn quyền quyết định hạn ngạch và cách khai thác nguồn lợi thủy sản, đồng thời phải chia sẻ quyền quản lý với các nước thành viên khác. Theo quan điểm của nhóm này, Iceland có thể tiếp cận thị trường châu Âu thông qua EEA mà không cần trở thành thành viên EU, đồng thời vẫn duy trì quyền kiểm soát nguồn lợi thủy sản và các chính sách riêng.

Sự phân hóa thể hiện khá rõ trong các cuộc thăm dò. Khảo sát do Gallup thực hiện cho thấy 54% số người được hỏi phản đối Iceland gia nhập EU, trong khi 46% ủng hộ. Tuy nhiên, một bộ phận cử tri sẵn sàng ủng hộ việc nối lại đàm phán để tìm hiểu những điều kiện cụ thể, nhưng chưa chắc sẵn sàng chấp nhận tư cách thành viên.

Vì vậy, cuộc trưng cầu ngày 29-8 trước hết là phép thử về mức độ sẵn sàng của Iceland đối với một bước hội nhập sâu hơn với châu Âu. Nếu cử tri ủng hộ, Reykjavik sẽ có cơ hội trở lại bàn đàm phán và phải xử lý những vấn đề từng khiến tiến trình đình trệ, đặc biệt là quyền kiểm soát nghề cá. Nếu lựa chọn “không” chiếm ưu thế, Iceland nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì mô hình hiện nay.