Hội tụ trí tuệ quốc tế, kiến tạo khung pháp lý cho Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam

Tại Hội thảo quốc tế “Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam – Khung pháp lý cho cạnh tranh” do Trường Đại học Luật Hà Nội, Đại học Washington (Hoa Kỳ) và Đại học Duy Tân phối hợp tổ chức ngày 3-7, nhiều học giả, thẩm phán, nhà hoạch định chính sách và chuyên gia quốc tế đã cùng trao đổi những vấn đề cốt lõi về thiết kế thể chế, cải cách tư pháp, phòng ngừa tội phạm tài chính và phát triển nguồn nhân lực pháp lý chất lượng cao. Các tham luận không chỉ cung cấp luận cứ khoa học cho quá trình hoàn thiện chính sách mà còn gợi mở nhiều định hướng quan trọng nhằm xây dựng một Trung tâm tài chính quốc tế hiện đại, minh bạch và có bản sắc riêng của Việt Nam.

Diễn đàn học thuật quy tụ nhiều chuyên gia hàng đầu trong và ngoài nước

Trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế, hội thảo được tổ chức như một diễn đàn học thuật quan trọng, kết nối giữa giới nghiên cứu, cơ quan hoạch định chính sách, cơ quan tư pháp và cộng đồng hành nghề pháp lý nhằm chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế.

Hội thảo có sự tham dự của nhiều học giả và chuyên gia uy tín như GS. Xuân Thảo Nguyễn, Giám đốc Trung tâm Luật châu Á, Đại học Washington (Hoa Kỳ); TS. Lương Ngọc Trâm, Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, thành viên Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao; TS. Horace Yeung, Giám đốc phụ trách quốc tế hóa Trường Luật Leicester (Vương quốc Anh); ông Robert French, Thẩm phán Tòa án Trung tâm tài chính quốc tế Dubai (DIFC Courts); cùng đại diện Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Trường Đại học Luật Hà Nội, Đại học Duy Tân và đông đảo luật sư, nhà khoa học, chuyên gia tài chính trong nước và quốc tế.

Diễn ra qua ba phiên chuyên đề, hội thảo tập trung thảo luận nhiều nội dung trọng tâm, từ kinh nghiệm quốc tế trong xây dựng Trung tâm tài chính, thiết kế khung pháp lý, bảo đảm tính độc lập của hoạt động tư pháp, cơ chế giải quyết tranh chấp đến đào tạo nguồn nhân lực pháp lý chất lượng cao và quản trị rủi ro tài chính.

Điểm chung trong các tham luận là khẳng định: xây dựng thành công một Trung tâm tài chính quốc tế không chỉ dựa vào các cơ chế ưu đãi, mà trước hết phải kiến tạo được một nền tảng thể chế minh bạch, ổn định và đủ sức tạo dựng niềm tin đối với cộng đồng đầu tư quốc tế.

Không thể xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế bằng tư duy sao chép mô hình

Một trong những tham luận nhận được nhiều sự quan tâm tại Phiên 1 là nghiên cứu của GS. Xuân Thảo Nguyễn về kinh nghiệm phát triển các Trung tâm tài chính quốc tế trên thế giới.

Theo GS. Xuân Thảo Nguyễn, việc xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế phải bắt đầu từ nghiên cứu đúng bản chất và quy luật vận hành của mô hình này, thay vì sao chép kinh nghiệm của quốc gia khác. Bà cho biết hiện thế giới có hơn 100 Trung tâm tài chính quốc tế nhưng chỉ khoảng 10-15% được đánh giá thành công; nguyên nhân chủ yếu của sự thất bại là sao chép mô hình, thiếu chiến lược thực thi và thiếu cam kết phát triển dài hạn.

GS. Xuân Thảo Nguyễn ví quá trình xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế “giống như chạy marathon chứ không phải chạy nước rút”, đồng thời nhấn mạnh Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế một cách chọn lọc để xây dựng mô hình phù hợp với điều kiện, thể chế và lợi thế cạnh tranh riêng của mình.

Độc lập tư pháp và cơ chế giải quyết tranh chấp – nền tảng tạo dựng niềm tin cho nhà đầu tư

Nếu Phiên 1 tập trung vào kinh nghiệm quốc tế và thiết kế khung pháp lý thì Phiên 2 của hội thảo đi sâu vào một trong những trụ cột quan trọng nhất của Trung tâm tài chính quốc tế: độc lập tư pháp và cơ chế giải quyết tranh chấp.

Phiên chuyên đề được đồng chủ trì tại Trường Đại học Duy Tân bởi TS. Hoàng Xuân Châu, GS. Xuân Thảo Nguyễn và TS. Hồ Minh Khánh; phía điểm cầu tại Trường Đại học Luật Hà Nội do PGS.TS. Nguyễn Bá Bình và TS. Nguyễn Thị Anh Thơ đồng chủ trì. Phiên làm việc quy tụ các tham luận chuyên sâu của TS. Lương Ngọc Trâm, TS. Hoàng Xuân Châu, TS. Hồ Minh Khánh cùng nhiều chuyên gia, luật sư và nhà khoa học.

Mở đầu phiên thảo luận, TS. Lương Ngọc Trâm, Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, tập trung phân tích nguyên tắc áp dụng pháp luật nước ngoài trong giải quyết tranh chấp tại Trung tâm tài chính quốc tế.

Theo bà, Điều 6 Luật số 150/2025/QH15 mở rộng quyền tự do thỏa thuận khi cho phép các bên trong giao dịch có yếu tố nước ngoài lựa chọn pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế để giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, quyền tự do đó vẫn phải đặt trong giới hạn của trật tự công Việt Nam.

TS. Lương Ngọc Trâm nhấn mạnh: “Điều 6 của Luật số 150/2025/QH15 cho phép các bên tham gia giao dịch có yếu tố nước ngoài được tự do thỏa thuận lựa chọn pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế để giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, khoản 3 Điều 6 cũng xác lập giới hạn quan trọng khi quy định pháp luật nước ngoài sẽ không được áp dụng nếu hậu quả của việc áp dụng trái với trật tự công của Việt Nam. Vì vậy, Hội đồng xét xử phải vận dụng kỹ thuật giải thích pháp luật một cách thận trọng, bảo đảm tôn trọng tối đa quyền tự do thỏa thuận của các bên nhưng không làm tổn hại đến các nền tảng đạo đức, an ninh và trật tự công của quốc gia.”

Quan điểm này góp phần làm rõ yêu cầu cân bằng giữa hội nhập pháp lý quốc tế với bảo vệ chủ quyền pháp lý, lợi ích công cộng và trật tự công của Việt Nam.

Thiết kế thể chế phải đi trước một bước trong phòng ngừa tội phạm tài chính

Tiếp nối phiên thảo luận, TS. Hoàng Xuân Châu, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, cho rằng phòng ngừa tội phạm tài chính phải bắt đầu từ thiết kế pháp luật chứ không chỉ tập trung vào xử lý vi phạm.

Theo ông, những cơ chế đặc thù về thuế, ngoại hối, đầu tư hay thủ tục hành chính được quy định tại Nghị quyết số 222/2025/QH15 là cần thiết để nâng cao sức cạnh tranh của Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam. Tuy nhiên, chính các khác biệt này cũng có thể trở thành khoảng trống để hành vi sai phạm lợi dụng nếu thiếu cơ chế kiểm soát tương xứng.

TS. Hoàng Xuân Châu nhấn mạnh: “Với một quốc gia còn trong danh sách giám sát tăng cường của FATF, cơ chế bảo đảm đáng tin cậy không phải là gánh nặng chi phí, mà là điều kiện để tiếp cận chính dòng vốn mà Trung tâm đang theo đuổi. Bất đối xứng phải được bù trừ trên thực tế, chứ không chỉ được tuyên bố trên văn bản.”

Từ đó, ông đề xuất mỗi chính sách ưu đãi, mỗi ngoại lệ pháp lý cần đi kèm cơ chế bù trừ phù hợp và phải được kiểm định trên các tiêu chí: đắt, đúng, trúng và khả thi.

Nguồn nhân lực pháp lý – “hạ tầng mềm” quyết định năng lực cạnh tranh

Trong tham luận về giải quyết tranh chấp tài chính - thương mại, TS. Hồ Minh Khánh, Trưởng Khoa Luật Trường Đại học Duy Tân, cho rằng nguồn nhân lực pháp lý chính là “hạ tầng mềm” quyết định năng lực cạnh tranh của Trung tâm tài chính quốc tế.

Theo ông, một Trung tâm tài chính quốc tế không thể chỉ dựa vào chính sách ưu đãi hay hạ tầng kỹ thuật, mà phải có hệ thống giải quyết tranh chấp đáng tin cậy và đội ngũ thẩm phán, trọng tài viên, luật sư, chuyên gia pháp lý đủ năng lực xử lý các giao dịch, tranh chấp có tính chất xuyên biên giới.

TS. Hồ Minh Khánh nhấn mạnh: “Một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của Trung tâm tài chính quốc tế là chất lượng nguồn nhân lực pháp lý phục vụ thị trường tài chính quốc tế. Khác với tranh chấp thương mại truyền thống, tranh chấp tài chính quốc tế đòi hỏi đội ngũ thẩm phán, trọng tài viên, luật sư và chuyên gia pháp lý phải có khả năng tiếp cận đồng thời pháp luật, tài chính, công nghệ, quản trị rủi ro và các giao dịch xuyên biên giới”.
Theo ông, Việt Nam cần sớm xây dựng chiến lược đào tạo nguồn nhân lực pháp lý theo chuẩn quốc tế, tăng cường đào tạo liên ngành giữa pháp luật, tài chính, công nghệ, ngoại ngữ pháp lý và kỹ năng giải quyết tranh chấp quốc tế.

Định hình một Trung tâm tài chính quốc tế mang bản sắc Việt Nam
Tiếp nối các nội dung chuyên sâu của Phiên 2, Phiên 3 với chủ đề “Định hướng tương lai cho Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam” tiếp tục có sự tham gia của nhiều học giả trong và ngoài nước như TS. Horace Yeung, PGS.TS. Nguyễn Bá Bình cùng các chuyên gia quốc tế.

Các tham luận tập trung trao đổi về kinh nghiệm phát triển Trung tâm tài chính tại châu Á, hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp, hài hòa pháp luật với thông lệ quốc tế và định hướng xây dựng mô hình Trung tâm tài chính phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam.

Các ý kiến tại phiên thảo luận đều thống nhất rằng xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế không phải là quá trình sao chép mô hình thành công của quốc gia khác, mà là quá trình lựa chọn, tiếp thu có chọn lọc các giá trị phổ quát, đồng thời phát huy lợi thế về vị trí địa kinh tế, thể chế và điều kiện phát triển riêng của Việt Nam.

Kiến tạo thể chế để nâng cao vị thế quốc gia

Khép lại hội thảo, các học giả đều thống nhất rằng sức cạnh tranh của Trung tâm tài chính quốc tế không chỉ được quyết định bởi các cơ chế ưu đãi, mà còn bởi chất lượng của thể chế pháp lý, hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp, tính độc lập của nền tư pháp và năng lực của đội ngũ nhân lực pháp lý.

Những trao đổi tại hội thảo đã cung cấp nhiều luận cứ khoa học và kinh nghiệm thực tiễn phục vụ quá trình hoàn thiện khung pháp lý cho Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam. Đây cũng là cơ sở quan trọng để từng bước hình thành một trung tâm tài chính hiện đại, minh bạch, có khả năng cạnh tranh và hội nhập sâu rộng với thị trường tài chính toàn cầu.