Đăng nhập

Theo dõi Báo Hànộimới trên

Văn hóa

Hồi sinh con giống bột đồ chơi Trung thu

Khánh Huy • 25/09/2026 - 17:07

Từng là món đồ chơi không thể thiếu trong mâm cỗ Tết Trung thu của trẻ em Hà Nội xưa, con giống bột cổ truyền tưởng chừng đã chìm vào quên lãng trước sự lấn lướt của đồ chơi hiện đại nay được hồi sinh mạnh mẽ và được nhiều người đón nhận.

Hơn nửa thế kỷ trước, con giống bột là món đồ chơi thân thuộc, gắn liền với ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ người Hà Nội. Khác với những món đồ chơi thông thường, con giống bột Hà thành là một tác phẩm nghệ thuật thu nhỏ, đòi hỏi sự cầu kỳ từ khâu chọn nguyên liệu, phối màu cho đến kỹ thuật tạo hình tinh xảo của người thợ. Từ đầu thế kỷ XX, Viện Viễn đông Bác Cổ còn lưu giữ ảnh chụp những con giống bột, chú thích là "Đồ chơi bằng bột nhuộm màu của Tết Trung thu Hà Nội”.

Theo các tài liệu ghi chép, Việt Nam là quốc gia độc nhất có tục lệ nặn con giống bột làm đồ chơi cho trẻ em dịp Trung thu. Trước những năm 1960, mỗi dịp trăng tròn tháng Tám, các gánh hàng con giống bột lại hiện diện khắp các con phố Hà Nội và miền Bắc.

Theo nghệ nhân Đặng Văn Hậu, con giống bột hiện có ba phong cách chính. Đầu tiên là con giống Phú Xuyên, thường được gọi với cới tên là con bánh chim cò. Ngày xưa dùng bột gạo nặn lên, nhuộm bằng màu củ quả, hoa lá tự nhiên và đặt lên mâm cúng Trung thu. Sau khi phá cỗ, trẻ con đem chơi chán có thể hấp lại và ăn được.

Phong cách thứ hai là các con giống bột nặn theo phong cách Đồng Xuân hay còn gọi là phố ta. Con giống Đồng Xuân thường do các bà, các cô nặn khi đến Tết Trung thu hay khi nhàn rỗi. Họ thường nặn các con trâu, ngựa, dê, chó, gà và lợn, con cua, con cá vàng, đôi hài, mâm ngũ quả... Màu sắc của “Con giống Đồng Xuân” tuân theo nguyên tắc ngũ hành gồm trắng, tím, xanh lục, đỏ và vàng lấy từ vật liệu thiên nhiên như hoa, lá, nghệ, gấc, nhọ nồi.

Sản phẩm con giống Phú Xuyên, theo tài liệu của Henri Oger, người Xuân La thường làm con giống nằm trên một “bệ” nhỏ bằng tre. Gọi là “con bệt”. Mãi sau này người ta mới nghĩ ra cách làm con giống trên que, dễ nặn, dễ chơi hơn, gọi là “con que” - chính là loại phổ biến hiện nay trên phố với cái tên "tò he"

Ngoài ra, người Phú Xuyên còn nghĩ ra cách thêm lưỡi gà thay cho phần bệt có thể thổi ra tiếng, còn gọi là con Tò Te

Nếu như các con tròn, con bệt của Phú Xuyên gắn với hình tượng nhà nông, con vật phổ biến thì con que có đề tài đa dạng hơn như các nhân vật hoạt hình, truyện tranh, phim ảnh...

Phong cách thứ hai là các con giống bột nặn theo phong cách Đồng Xuân hay còn gọi là phố ta. Con giống Đồng Xuân thường do các bà các cô nặn khi đến Tết Trung thu hay khi nhàn rỗi. Họ thường nặn các con trâu, ngựa, dê, chó, gà và lợn, con cua, con cá vàng, đôi hài, mâm ngũ quả... Màu sắc của “Con giống Đồng Xuân” tuân theo nguyên tắc ngũ hành gồm trắng, tím, xanh lục, đỏ và vàng lấy từ vật liệu thiên nhiên như hoa, lá, nghệ, gấc, nhọ nồi. — Phong cách thứ hai là các con giống bột nặn theo phong cách Đồng Xuân hay còn gọi là phố ta. Con giống Đồng Xuân thường do các bà các cô nặn khi đến Tết Trung thu hay khi nhàn rỗi. Họ thường nặn các con trâu, ngựa, dê, chó, gà và lợn, con cua, con cá vàng, đôi hài, mâm ngũ quả... Màu sắc của “Con giống Đồng Xuân” tuân theo nguyên tắc ngũ hành gồm trắng, tím, xanh lục, đỏ và vàng lấy từ vật liệu thiên nhiên như hoa, lá, nghệ, gấc, nhọ nồi. (trong ảnh là bộ con giống Lục súc tranh công).

Con giống phố Khách cầu kỳ, tinh xảo hơn, còn được gọi là con giống vẩy, vì cách người ta dùng kẹp để tạo ra những đường vân nổi trên sản phẩm. Người ta có hẳn những bộ dụng cụ xúc tích để tạo ra những con giống này. Con giống phố Khách thường có đề tài thần thoại huyền bí, như tứ linh, tam sư, cóc ba chân trên cung trăng, hý nguyệt, cặp sư tử hý cầu, ngũ hổ, hay đầu sư tử…

Các con giống bột Hà thành được làm bằng bột hoành tinh trộn bột nếp, sau này bột hoành tinh được thay bằng bột năng. Các sản phẩm ngày nay cũng được quang dầu và là một món đồ chơi, không còn ăn được như trước đây.

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu chia sẻ: “Lối nặn bột của Xuân La cũng ít nhiều thay đổi theo thời gian, thí dụ như đôi mắt các con vật ít nhiều bị ảnh hưởng bởi hội họa man-ga của Nhật. Các mẫu con giống Hà Nội cổ nặn rất khó, nếu đã quen với phong cách của Xuân La. Tôi phải mất khá nhiều thời gian mới làm quen được với phong cách con giống bột Hà thành. Trong các “con giống phố”, khó nhất là bộ tứ linh gồm: Long, lân, quy, phượng. Mỗi hình tượng đều có những chi tiết nhỏ, cầu kỳ".

Gắn bó với nghề nặn bột từ nhỏ, nghệ nhân Đặng Văn Hậu (sinh năm 1985) đã dành hơn 20 năm học hỏi và rèn luyện. Anh là người duy nhất hiện nay làm chủ được cả kỹ thuật nặn "con giống làng" Xuân La lẫn "con giống phố" Hà thành. Với bộ dụng cụ tỉa chuyên dụng, từng đường vẩy cá, cọng râu hay nét mặt linh vật dưới tay anh đều sinh động, có hồn.

Những năm gần đây, nghệ nhân Đặng Văn Hậu cùng với sự giúp đỡ của nhà nghiên cứu văn hoá Trịnh Bách, nghệ nhân Phạm Thị Nguyệt Ánh (truyền nhân của dòng con giống bột Đồng Xuân), đã hồi sinh lại nhiều mẫu con giống bột xưa kia. Ngoài ra, anh Hậu cũng tự kết hợp những kỹ thuật học được để làm ra một phong cách con giống bột mới, kết hợp những tinh tuý nhất của cả 3 phong cách truyền thống. Trong ảnh là mẫu Nghê hý châu kết hợp kỹ thuật xoắn màu ở đuôi và bờm của phong cách Phú Xuyên, hạt châu thường thấy trong phong cách con giống Đồng Xuân và bộ vảy cầu kỳ tinh xảo đặc trưng của con giống phố khách.

Không chạy đua với thời cuộc như một số người bằng cách nặn các nhân vật hoạt hình nước ngoài được trẻ em khá ưa chuộng, Hậu kế thừa mạch chảy của văn hóa dân gian. Thêm nữa, thay vì loại bột chỉ để vài ngày là hỏng như trước kia, nghệ nhân trẻ này còn nghiên cứu, trộn thêm hợp chất để sản phẩm an toàn mà có thể để trong thời gian dài không hỏng.

Hậu còn sáng tạo ra nhiều sản phẩm hết sức độc đáo. Đó là bộ tứ bình phỏng theo tranh dân gian Hàng Trống, đó cũng có thể là một “ban nhạc” cổ truyền, hay đám trẻ rước đèn Trung thu, múa lân… Trong ảnh là bộ Ngũ Hổ theo phỏng theo tranh Hàng Trống.

Quầy giới thiệu sản phẩm của nghệ nhân Đặng Văn Hậu trên phố Hàng Mã dịp Trung thu. “Thích nhất là khi tôi bán hàng ở phố cổ Hà Nội. Rất nhiều bác trung niên đứng ngắm các con giống bột rất lâu rồi mua về cho con cháu. Chứng kiến cảnh ấy, bản thân tôi cũng thấy xúc động. Các bác bảo, đấy chính là tuổi thơ của các bác” - nghệ nhân Hậu chia sẻ.

Bài liên quan

Em nhỏ hào hứng trải nghiệm làm đồ chơi Trung thu truyền thống ở phố cổ Hà Nội

Các em nhỏ hào hứng tìm hiểu, trải nghiệm làm đồ chơi Trung thu truyền thống dịp Tết Trung thu tại Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội, số 50 Đào...

(0) Bình luận

Xếp theo:

Nổi bật

Đừng bỏ lỡ

Đọc nhiều

Hồi sinh con giống bột đồ chơi Trung thu

Bản quyền thuộc Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội
- Cơ quan chủ quản: Thành ủy Hà Nội

Giấy phép số 69/GP-BTTTT, Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 20/02/2023.

Địa chỉ trụ sở 1: 44 Lê Thái Tổ, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Địa chỉ trụ sở 2: Số 3-5 Huỳnh Thúc Kháng, phường Láng, Hà Nội

ĐT: (024) 38253067 – 0865116699 - 02437732439

Giám đốc: Nguyễn Thanh Liêm

Các Phó Giám đốc: Nguyễn Minh Đức, Nguyễn Thành Lợi, Nguyễn Kim Khiêm.

Liên hệ tòa soạn: [email protected]

Liên hệ quảng cáo: 0913.531.932 | Báo giá quảng cáo

Tổng đài Trung tâm Phát hành: 02439288772; 02432668039

Chung nhan Tin Nhiem Mang

(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.