Hoàn thiện hành lang pháp lý về an toàn hóa chất và vật liệu nổ

Điểm cốt lõi của Nghị định 275/2026/NĐ-CP nằm ở khung phạt được thiết kế phân loại rõ ràng theo đối tượng và lĩnh vực hoạt động. Cụ thể, mức phạt tiền tối đa đối với mỗi hành vi vi phạm hành chính của cá nhân trong lĩnh vực hóa chất là 50.000.000 đồng, và tăng lên đến 100.000.000 đồng đối với lĩnh vực vật liệu nổ công nghiệp. Đối với các tổ chức có cùng một hành vi vi phạm hành chính, mức phạt tiền sẽ tính bằng 2 lần mức phạt của cá nhân.

Đáng chú ý, các đối tượng là hộ gia đình, hộ kinh doanh hay cộng đồng dân cư nếu vi phạm các quy định tại văn bản này cũng sẽ chịu chế tài xử phạt tương tự như đối với cá nhân. Bên cạnh hình thức phạt tiền hoặc cảnh cáo, người vi phạm còn đối mặt với các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ chuyên ngành có thời hạn, đình chỉ hoạt động hoặc tịch thu toàn bộ tang vật, phương tiện vi phạm.

Nhằm định hướng phát triển bền vững cho ngành công nghiệp, Nghị định lần đầu tiên đưa vào các chế tài cụ thể liên quan đến việc áp dụng các nguyên tắc hóa học xanh và điều kiện năng lực của tổ chức tư vấn. Hành vi áp dụng không đúng nội dung hoặc áp dụng thiếu mỗi nguyên tắc hóa học xanh bắt buộc – bao gồm quy trình giảm chất thải nguy hại, tăng hiệu quả năng lượng, giám sát phát thải thời gian thực và giảm thiểu sự cố – sẽ bị phạt từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng.

Song song đó, các quy định về khoảng cách an toàn đối với địa điểm thực hiện dự án hóa chất cũng được siết chặt với mức phạt từ 25.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng. Đặc biệt, để nâng cao chất lượng kỹ thuật, hành vi sử dụng cá nhân không đủ năm kinh nghiệm hoặc thiếu bằng cử nhân ngành hóa học để tư vấn xây dựng, công nghệ hay an toàn hóa chất sẽ bị phạt từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng. Tổ chức cố tình hoạt động tư vấn lựa chọn thiết bị khi không có phần mềm chuyên dụng hoặc thiếu nhân sự có chứng chỉ phù hợp sẽ đối mặt với mức phạt lên tới 70.000.000 đồng.

Lĩnh vực logistics, tồn trữ hóa chất và các thủ tục khai báo điện tử cũng là những trọng tâm được chuẩn hóa mạnh mẽ trong quy định mới. Nghị định áp dụng mức phạt từ 25.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng đối với hành vi kinh doanh hoặc sản xuất hóa chất mà không có kho tồn trữ hợp pháp theo quy định.

Đối với hoạt động xuất nhập khẩu thương mại, hành vi khai báo không chính xác thông tin trên Cổng thông tin một cửa quốc gia bị phạt đến 5.000.000 đồng, trong khi lỗi không thực hiện khai báo hóa chất nhập khẩu sẽ bị phạt từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng. Nhằm thúc đẩy tiến trình chuyển đổi số toàn diện, mọi hành vi cập nhật muộn, cập nhật không đầy đủ hoặc không cập nhật tình hình hoạt động định kỳ, tiến độ từng giai đoạn dự án lên Cơ sở dữ liệu chuyên ngành hóa chất, hoặc không thực hiện xác thực, định danh, truy xuất nguồn trên nền tảng điện tử của Bộ Công an đều bị xử phạt nghiêm khắc với mức từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng.

Bên cạnh các chế tài đối với doanh nghiệp lớn, Nghị định cũng đặc biệt siết chặt quản lý an toàn đối với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ tại địa bàn dân cư qua các quy định tại Điều 44.

Cụ thể, lỗi bày bán chế phẩm diệt côn trùng không tách biệt với nơi bày bán các loại thực phẩm, hoặc không có người phụ trách có trình độ trung cấp hóa học trở lên, không có trang thiết bị sơ cứu theo yêu cầu sẽ bị phạt từ 1.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng đối với hộ kinh doanh. Đồng thời, hành vi này còn phải chịu hình thức xử phạt bổ sung nghiêm khắc là bị đình chỉ hoạt động mua bán từ 1 đến 3 tháng. Quy định này đánh trực tiếp vào thói quen sắp xếp hàng hóa chưa khoa học tại nhiều cửa hàng tạp hóa hiện nay, đòi hỏi các chủ hộ phải chủ động rà soát, phân khu kệ hàng biệt lập nhằm bảo vệ tuyệt đối sức khỏe cho người tiêu dùng Thủ đô

Đối với lĩnh vực đặc thù là vật liệu nổ công nghiệp và tiền chất thuốc nổ, các hành vi buông lỏng quản lý hoặc gây nguy cơ mất an toàn sẽ bị xử lý ở mức kịch khung của luật định. Doanh nghiệp vi phạm các quy định về việc không thực hiện đánh giá nguy cơ rủi ro định kỳ hoặc không xây dựng kế hoạch ứng cứu khẩn cấp sẽ chịu mức phạt từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.

Đặc biệt, nhóm hành vi vi phạm nghiêm trọng như để xảy ra mất vật liệu nổ công nghiệp tại kho chứa hoặc trong quá trình vận chuyển; tự ý nghiên cứu, thử nghiệm, sản xuất vật liệu nổ khi chưa được cấp phép; hoặc bán vật liệu nổ cho các tổ chức không có giấy phép hợp pháp sẽ bị áp dụng mức phạt tối đa từ 80.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với cá nhân, đồng thời bị tước quyền sử dụng giấy phép từ 6 đến 24 tháng.

Đi kèm với các hình thức phạt tiền, Nghị định thiết lập hệ thống biện pháp khắc phục hậu quả toàn diện nhằm triệt tiêu tận gốc động cơ vi phạm. Cá nhân, tổ chức vi phạm buộc phải nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp thu được bằng tiền, giấy tờ có giá hoặc các tài sản khác phát sinh từ hành vi sai phạm. Những mặt hàng hóa chất nhập khẩu trái phép hoặc không khai báo buộc phải đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc tái xuất trong vòng 30 ngày, hoặc buộc tiêu hủy ngay nếu là hàng hóa gây hại cho sức khỏe con người, vật nuôi và môi trường. Với việc bổ sung toàn diện quy định về xử lý vi phạm hành chính trên môi trường điện tử, văn bản pháp quy mới này được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển biến mạnh mẽ, bảo đảm tính nghiêm minh, công bằng và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước trong giai đoạn mới.

Theo luật sư Phan Kế Hiền (Giám đốc Công ty luật Bảo Tín, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), Nghị định số 275/2026/NĐ-CP đang phát đi một thông điệp rất rõ ràng, đối với lĩnh vực hóa chất, doanh nghiệp không thể quản trị rủi ro theo tư duy “sai một lần để rút kinh nghiệm” hoặc coi tiền phạt là một khoản chi phí kinh doanh có thể dự liệu. Chỉ cần cùng một sai sót được lặp lại trên nhiều lô hàng, rủi ro pháp lý và tổng chi phí doanh nghiệp phải gánh chịu không chỉ từ tiền xử phạt mà còn từ những hệ quả phát sinh trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Chính áp lực đó sẽ buộc doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy “khắc phục sau vi phạm” sang tư duy “quản trị tuân thủ ngay từ đầu”, kiểm soát chặt chẽ từng lô hàng, từng giấy phép, từng lần khai báo và từng quy trình nội bộ.

Luật sư Phan Kế Hiền cho biết thêm, điểm đáng chú ý của Khoản 1 Điều 5 Nghị định số 275/2026/NĐ-CP thể hiện ở việc thay đổi cách tiếp cận đối với hành vi vi phạm trong một số lĩnh vực đặc thù của hoạt động hóa chất. Nếu như nguyên tắc chung của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính hướng tới việc xem xét xử phạt một lần về hành vi vi phạm và áp dụng tình tiết tăng nặng khi có đủ căn cứ thì đối với các hành vi quy định tại Khoản 3 Điều 21, Khoản 3 Điều 22, Khoản 2 Điều 23, Điều 47 và điểm a Khoản 4 Điều 59 của Nghị định, nhà làm luật lại yêu cầu mỗi lần vi phạm phải được xác định và xử phạt độc lập. Đây là một quy định phản ánh đúng đặc thù quản lý của lĩnh vực hóa chất, xuất phát từ chính bản chất của hoạt động xuất, nhập khẩu hóa chất chứ không đơn thuần là tăng mức xử phạt đối với doanh nghiệp.

Có thể thấy, trên thực tế doanh nghiệp thường không thực hiện thông qua một giao dịch duy nhất mà chia thành nhiều lô hàng, nhiều tờ khai hải quan. Mỗi lần thực hiện thủ tục đều phát sinh những nghĩa vụ pháp lý độc lập về khai báo, giấy phép hoặc điều kiện xuất khẩu, nhập khẩu theo quy định của pháp luật. Đồng thời, mỗi lô hàng cũng là một đối tượng quản lý riêng, tiềm ẩn những rủi ro khác nhau đối với sức khỏe cộng đồng, môi trường và công tác kiểm soát của cơ quan nhà nước.

"Doanh nghiệp không nên nhìn quy định này dưới góc độ các cá nhân, cơ quan, tổ chức có thẩm quyền phạt nặng hơn mà cần nhìn ở góc độ nhà nước đang thay đổi đơn vị tính trách nhiệm pháp lý. Trước đây, nhiều doanh nghiệp có xu hướng nhìn nhận cả quá trình thực hiện hoạt động xuất nhập khẩu như một vụ việc nhưng với quy định này, mỗi lần thực hiện hành vi vi phạm thuộc các trường hợp mà Nghị định điều chỉnh đều được nhìn nhận là một căn cứ xử lý độc lập" - luật sư Phan Kế Hiền cho biết thêm.