Hoàn thiện cơ chế tài chính, nâng cao hiệu quả huy động vốn PPP

Ba loại quỹ để tăng hiệu quả các dự án

Chất vấn Bộ trưởng Bộ Tài chính, đại biểu Lê Thị Song An (Đoàn Tây Ninh) đề nghị làm rõ nguyên tắc, tiêu chí và cơ chế bố trí vốn nhà nước tham gia các dự án PPP, bảo đảm tính chủ động, ổn định và khả năng thực hiện các cam kết của Nhà nước với nhà đầu tư. Đại biểu quan tâm đến cơ chế bảo đảm nguồn lực tài chính để thực hiện cam kết chia sẻ phần giảm doanh thu theo quy định pháp luật, tránh tình trạng thiếu nguồn lực thực hiện, ảnh hưởng đến phương án tài chính, niềm tin của nhà đầu tư và tiến độ dự án.

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, PPP là phương thức huy động nguồn lực xã hội để đầu tư phát triển hạ tầng. Việt Nam đã nghiên cứu phương thức này từ năm 2008. Từ khi Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (Luật PPP) ra đời đến nay, cả nước đã triển khai 69 dự án, tập trung chủ yếu vào hai hình thức BOT và BT.

Đặc thù của các dự án hạ tầng là thời gian đầu tư dài, mức độ rủi ro cao. Vì vậy, muốn thu hút nguồn lực tư nhân, cần xây dựng cơ chế minh bạch, ổn định, có khả năng chia sẻ rủi ro và bảo đảm hiệu quả phương án tài chính.

Từ kinh nghiệm quốc tế, Bộ trưởng Bộ Tài chính cho rằng, để triển khai hiệu quả các dự án PPP cần nghiên cứu ba loại quỹ.

Thứ nhất là quỹ hỗ trợ chuẩn bị dự án (PPF), với sự tham gia của Nhà nước và các định chế tài chính trong, ngoài nước, nhằm xây dựng phương án đầu tư, phương án tài chính cụ thể, minh bạch.

Thứ hai là quỹ bù đắp khoảng trống tài chính. Với những dự án hạ tầng ở khu vực khó khăn, khả năng thu hồi vốn thấp sẽ khó thu hút nhà đầu tư nếu không có sự hỗ trợ của Nhà nước. Luật PPP hiện cho phép vốn nhà nước tham gia tối đa 70% tổng mức đầu tư dự án.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn lấy ví dụ, với một tuyến đường ở miền núi có thời gian thu hồi vốn quá dài, Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để dự án bảo đảm thời gian hoàn vốn và mức lợi nhuận hợp lý, qua đó tạo động lực cho khu vực tư nhân tham gia.

Thứ ba là quỹ đầu tư hạ tầng, nhằm cung cấp nguồn vốn dài hạn cho các công trình, như vậy mới có thể thu hút mạnh mẽ nguồn lực tư nhân vào đầu tư hạ tầng.

"Phát triển PPP phải đi đôi với bảo đảm quyền lựa chọn của người dân. Đối với các công trình thu phí như đường cao tốc, bên cạnh tuyến đường đầu tư theo phương thức PPP cần duy trì các tuyến đường khác để người dân có thêm lựa chọn", Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn lưu ý.

Chưa phát hành trái phiếu ra quốc tế

Đại biểu Nguyễn Thanh Ngân (Đoàn Khánh Hòa) đề nghị Bộ trưởng Bộ Tài chính cho biết định hướng và giải pháp huy động vốn vay nước ngoài cho các công trình, dự án trọng điểm, quan trọng quốc gia, như đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân, thời gian tới như thế nào để đáp ứng nhu cầu vốn, hiệu quả đầu tư và an toàn nợ công. Đồng thời, làm rõ về khả năng phát hành trái phiếu quốc tế của Chính phủ từ nay đến 2030. Nếu có phát hành, mục đích sử dụng nguồn vốn từ việc phát hành trái phiếu này là gì?

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, theo kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030, vốn trong nước được xác định là nguồn lực quan trọng, giữ vai trò chủ đạo, bên cạnh nguồn vốn nước ngoài.

Việc huy động vốn nước ngoài phải tuân thủ nguyên tắc bảo đảm an ninh, an toàn tài chính quốc gia. Hiện nợ công của Việt Nam ở mức hơn 33% GDP, thấp hơn nhiều so với trần 60% GDP. Nợ chính phủ khoảng 32% GDP, so với mức trần 50%.

Theo đó, đối với các công trình trọng điểm như điện hạt nhân và đường sắt tốc độ cao, việc đàm phán vay vốn phải gắn với đánh giá lợi ích tổng thể quốc gia, ngay từ khâu lựa chọn công nghệ. Hai tuyến đường sắt tốc độ cao được tính toán sơ bộ có tổng mức đầu tư lớn, gồm tuyến Bắc - Nam hơn 1,7 triệu tỷ đồng và tuyến Hà Nội - Lào Cai - Hải Phòng khoảng 290.000 tỷ đồng.

Các khoản vay Chính phủ cần có thời hạn hợp lý, lãi suất an toàn, tuân thủ nguyên tắc “lợi ích hài hòa, rủi ro chia sẻ”. Qua đó, Việt Nam vừa huy động được nguồn lực phát triển hạ tầng, vừa từng bước xây dựng nền công nghiệp đường sắt quốc gia. Bảo đảm an ninh, an toàn tài chính quốc gia là nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình đàm phán.

Về việc phát hành trái phiếu quốc tế, Việt Nam từng thực hiện ba đợt vào các năm 2005, 2007 và 2014. Đến năm 2024, toàn bộ trái phiếu quốc tế đã được thanh toán đầy đủ cả gốc và lãi khi đến hạn, không còn trái phiếu lưu hành trên thị trường.

Bộ trưởng Bộ Tài chính nhấn mạnh, thời điểm hiện tại chưa phù hợp để phát hành do chi phí vốn cao, nhưng Bộ Tài chính không loại bỏ phương án này mà tiếp tục theo dõi thị trường, duy trì trao đổi với các nhà đầu tư để sẵn sàng huy động vốn khi điều kiện thuận lợi, chi phí hợp lý hơn.

Tranh luận về các tập đoàn FDI sẵn sàng kết nối, chuyển giao công nghệ và hợp tác với doanh nghiệp trong nước, đại biểu Hoàng Văn Nghĩa (Đoàn Quảng Ngãi) cho rằng, thị trường không chỉ vận hành bằng thiện chí, các cuộc tiếp xúc hay những bản ghi nhớ hợp tác, mà còn dựa trên lợi ích tài chính và khả năng kiểm soát rủi ro.

Nếu thiếu một hệ thống chính sách tài khóa đủ mạnh, cơ chế khuyến khích phù hợp thì sự sẵn sàng hợp tác của các tập đoàn quốc tế có thể chỉ dừng lại ở cam kết, khó chuyển hóa thành động lực thực chất cho doanh nghiệp Việt Nam.

Đại biểu nêu một số giải pháp cần được quan tâm. Cụ thể, trong bối cảnh thuế tối thiểu toàn cầu làm thay đổi hiệu quả của các ưu đãi thuế truyền thống, cần nghiên cứu cơ chế khuyến khích tài khóa có điều kiện đối với doanh nghiệp FDI.

Đại biểu đề nghị Bộ Tài chính nghiên cứu cơ chế cho phép doanh nghiệp FDI được khấu trừ thuế ở mức 150-200% đối với các khoản chi phí đào tạo, chuyển giao công nghệ và đặt hàng từ doanh nghiệp Việt Nam, thay vì chỉ trông chờ vào sự tự nguyện của nhà đầu tư.

Ngoài ra, cần có bệ đỡ tài khóa đối ứng hỗ trợ doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực để đủ điều kiện tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI.