Họa sĩ Nguyễn Thủy Liên và câu chuyện "cánh chim Hànộimới"

Ít ai biết, để có hình ảnh quen thuộc ấy, họa sĩ Nguyễn Thủy Liên đã phải giải một bài toán không đơn giản: Làm sao để kể được câu chuyện về Hà Nội và nghề báo bằng những đường nét cô đọng, súc tích nhưng vẫn bay bổng và gợi cảm.

Cánh chim báo tin vui

Mỗi ngày, biểu trưng (logo) Hànộimới vẫn hiện diện trên từng trang báo, trở thành hình ảnh quen thuộc với nhiều thế hệ bạn đọc. Nhưng đằng sau những đường nét màu xanh tưởng chừng giản dị ấy là câu chuyện về người họa sĩ đã tìm cách kết nối truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội với nhịp sống của một Thủ đô đang phát triển.

Khi giải thích về tác phẩm của mình, họa sĩ Nguyễn Thủy Liên không chỉ nói đến hình tượng chim hòa bình. Điều ông muốn gửi gắm còn là hình ảnh “cánh chim báo tin vui” - cánh chim mang tin tức về cuộc sống, về những đổi thay từng ngày của thành phố.

Ý tưởng ấy được thể hiện qua những đường nét có nhiều liên tưởng. Những đường sọc vươn cao vừa gợi hình ảnh các trang báo, vừa tạo hình cánh chim đang tung cánh. Nhìn rộng hơn, chúng còn khiến người xem liên tưởng đến những công trình đang vươn lên, biểu hiện cho một Hà Nội không ngừng xây dựng và phát triển.

Ở vị trí trung tâm là Khuê Văn Các, biểu tượng gắn với truyền thống văn hiến của Thăng Long - Hà Nội. Hình tượng này tạo điểm tựa văn hóa, lịch sử cho toàn bộ biểu trưng. Nếu những đường nét vươn cao gợi nhịp sống hiện đại thì Khuê Văn Các nhắc nhớ về chiều sâu của một thành phố nghìn năm văn hiến.

Sự kết hợp ấy không đơn thuần là đặt hai hình ảnh cạnh nhau. Người thiết kế phải tìm được cách để chúng hòa vào một tổng thể, vừa thể hiện bản sắc Hà Nội, vừa nói được về tính chất riêng của một tờ báo.

Đáng chú ý là hệ thống những vòng tròn, đường cong lồng vào nhau. Không chỉ có tác dụng bao bọc các hình tượng, những vòng tròn ấy còn tạo độ xoáy thị giác, dẫn mắt người xem theo một chuyển động liên tục. Nhờ đó, biểu trưng gợi cảm giác về sự vận động và phát triển, thay vì chỉ đơn thuần ghép những biểu tượng quen thuộc của Hà Nội lại với nhau.

Đây là chi tiết đáng để ý bởi với nghệ thuật biểu trưng, mỗi đường nét đều phải làm được một công việc nhất định. Nếu chỉ có Khuê Văn Các, người xem có thể nhận ra dấu ấn văn hóa Hà Nội, nhưng chưa chắc đã thấy được nhịp đi lên của một thành phố hiện đại. Nếu chỉ có những đường nét vươn cao, biểu trưng lại thiếu đi điểm tựa lịch sử. Các hình tượng phải được kết nối để tạo nên một thông điệp thống nhất.

Cách lý giải ấy khiến biểu trưng trở nên gần gũi hơn. Một tờ báo không chỉ đưa tin về thành phố mà còn ghi lại những đổi thay của thành phố qua từng ngày. Hình ảnh cánh chim vì thế vừa gợi chức năng thông tin, vừa gửi gắm khát vọng vươn lên.

Từ bản phác thảo đến biểu trưng chính thức

Ngày 22-8-2001, Báo Hànộimới phát động cuộc thi sáng tác biểu trưng, hướng tới kỷ niệm 45 năm Ngày xuất bản số báo hằng ngày đầu tiên.

Cuộc thi thu hút các họa sĩ trên cả nước tham gia, với khoảng 50 tác phẩm được gửi đến. Báo phối hợp với Hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức chấm qua nhiều vòng tuyển chọn. Ngày 25-9-2002, lễ tổng kết cuộc thi và ra mắt biểu trưng được tổ chức. Tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Thủy Liên giành giải nhất, được lựa chọn làm biểu trưng chính thức của Báo Hànộimới.

Họa sĩ Nguyễn Thủy Liên kể rằng, khi bắt tay vào thiết kế, ông đã thử tìm ý tưởng theo hai hướng: Hà Nội - thành phố xanh, thành phố hòa bình và Hà Nội - Thăng Long, rồng bay trong thế kỷ mới.

Tuy nhiên, chỉ có hình ảnh Hà Nội thôi chưa đủ. Một biểu trưng của tờ báo còn phải thể hiện được tính chất riêng của báo chí. Ông chọn Khuê Văn Các để gửi gắm chiều sâu văn hóa, lịch sử. Phần còn lại là tìm cách diễn tả những trang báo hằng ngày sao cho người xem cảm nhận được nhịp sống của Thủ đô. Những đường sọc được tính toán để vừa gợi trang báo, vừa tạo hình cánh chim đang vươn lên.

Một chi tiết ít người để ý là hình tròn bao quanh biểu trưng. Theo tác giả, bản phác thảo ban đầu có phần đế. Sau khi Ban Giám khảo góp ý cần thuận tiện cho việc chế tác huy hiệu, ông bỏ phần đế và chuyển sang bố cục hình tròn.

Thay đổi ấy nghe qua tưởng nhỏ, nhưng cho thấy người thiết kế phải tính đến cả những yêu cầu rất thực tế. Biểu trưng không chỉ xuất hiện trên trang báo mà còn phải có thể chế tác thành huy hiệu, in ở nhiều kích thước khác nhau mà vẫn giữ được hình dáng và những chi tiết quan trọng.

Họa sĩ Nguyễn Thủy Liên kể, khó nhất là làm sao để khi phóng lớn, biểu trưng không trở nên thô cứng, nhưng khi thu nhỏ, các đường nét cũng không biến mất. Những đường sọc trên hình tượng cánh chim phải có độ dày, độ thưa phù hợp. Các khoảng trắng phải đủ rõ. Những vòng tròn tạo chuyển động cũng cần được tính toán để khi thu nhỏ, tổng thể vẫn giữ được cảm giác liền mạch.

Ngay cả dòng chữ “Hànộimới” ở chân biểu trưng cũng là một thử thách. Ông cho biết mình thiết kế ở kích thước 15cm rồi thu nhỏ xuống 1,5cm mà vẫn phải giữ được những khe trắng rất nhỏ trong chữ, để dòng chữ không bị bết lại.

Ngày nay, thiết kế đồ họa bằng máy tính đã trở nên quen thuộc. Nhưng ở thời điểm đó, việc ứng dụng công cụ này vào sáng tác biểu trưng vẫn là một lợi thế. Ông đã tận dụng máy tính để xử lý những chi tiết đòi hỏi độ chính xác cao, phục vụ việc thử nghiệm và hoàn thiện tác phẩm.

Người đứng sau những biểu trưng quen thuộc

Họa sĩ Nguyễn Thủy Liên sinh năm 1949 tại Hà Nội, tốt nghiệp Trường Đại học Văn hóa. Sinh trưởng trong gia đình có truyền thống mỹ thuật, ông sớm bộc lộ năng khiếu hội họa. Năm 15 tuổi, ông đã giành huy chương đồng trong một cuộc thi vẽ tại Ấn Độ với tác phẩm “Bé gái tập vẽ”.

Sau khi tốt nghiệp năm 1970, ông dành nhiều năm theo đuổi lĩnh vực đồ họa như sáng tác biểu trưng, tranh cổ động, thiết kế bìa sách, huy chương. Đây là công việc đòi hỏi người làm nghề phải tìm được cách diễn đạt cô đọng.

“Cái khó của nghệ thuật biểu trưng là đòi hỏi họa sĩ phải khắc họa được nội dung một cách cô đọng và cụ thể, thông qua hình thức nghệ thuật giản dị nhưng mang tính khái quát cao. Chính vì vậy, để sáng tác một biểu trưng, có khiếu hội họa thôi chưa đủ, cần có nguồn tri thức dồi dào và một trái tim nhạy cảm” - ông chia sẻ.

Dấu ấn nghề nghiệp của Nguyễn Thủy Liên không chỉ nằm ở biểu trưng Báo Hànộimới. Ông từng sáng tác biểu trưng Cung Thiếu nhi Hà Nội, Môi trường Việt Nam, Bảo hiểm xã hội Việt Nam, cùng các biểu trưng của Thư viện Quốc gia, Tư pháp Việt Nam, thành phố Đà Nẵng...

Đặc biệt, năm 1997, ông giành giải nhất cuộc thi sáng tác biểu trưng Hội nghị thượng đỉnh các nước có sử dụng tiếng Pháp lần thứ VII, đây là một hội nghị quốc tế lớn tổ chức lần đầu tại Việt Nam.

Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy sự nhất quán trong lựa chọn nghề nghiệp của Nguyễn Thủy Liên: Kiên trì tìm cách chuyển những nội dung lớn thành hình ảnh cô đọng, súc tích. Công việc đòi hỏi cả sự sáng tạo lẫn tính toán tỉ mỉ đến từng chi tiết.

Gần một phần tư thế kỷ kể từ ngày ra mắt, biểu trưng Hànộimới vẫn hiện diện trên từng trang báo, trở thành hình ảnh quen thuộc với nhiều thế hệ bạn đọc. Với người họa sĩ, có lẽ niềm vui lớn nhất không chỉ là tác phẩm giành giải nhất trong một cuộc thi, mà còn là việc tác phẩm ấy được sử dụng bền bỉ qua năm tháng, đồng hành cùng tờ báo trong những chặng đường phát triển.

Với những người gắn bó với Hànộimới, biểu trưng ấy không đơn thuần là dấu hiệu nhận diện của một tờ báo. Đằng sau hình ảnh cánh chim là câu chuyện về một Hà Nội gìn giữ truyền thống, đồng thời không ngừng vận động và phát triển.

Và cánh chim báo tin vui vẫn tiếp tục bay cùng những trang báo Hànộimới mỗi ngày, mang theo câu chuyện của tờ báo và nhịp sống không ngừng chuyển động của Thủ đô.