Y tế

Hiến mô, tạng: Nhân văn – Chặt chẽ – Khả thi

Đức Minh •

Sau gần 20 năm thực hiện, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến lấy xác năm 2006 đang được sửa đổi để trình, xem xét thông qua tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Đây không chỉ là dự án luật về kỹ thuật y học mà còn liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền tự quyết đối với cơ thể, quyền được chăm sóc sức khỏe, đạo đức y sinh và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ sự sống. Bởi vậy, các quy định trong Luật cần đáp ứng yêu cầu về tính nhân văn, chặt chẽ và khả thi.

Quốc hội nghe Tờ trình Luật Hiến mô, tạng — Quốc hội nghe Tờ trình và báo cáo thẩm tra Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

Bảo đảm nguyên tắc nhân văn sâu sắc

Trong nhịp sống hiện đại, hiến tạng đang dần trở thành một chủ đề được xã hội quan tâm. 16 năm qua, kể từ ca ghép tạng từ người cho chết não đầu tiên được tiến hành vào năm 2010, đã có hàng trăm trường hợp chết não với nghĩa cử cao đẹp hiến tạng.

Những câu chuyện cảm động về lòng vị tha và sự sống được tiếp nối đã, đang tạo sức lan tỏa trong xã hội, mở ra chương mới cho ngành y học ghép tạng của nước ta. Nữ điều dưỡng 46 tuổi hiến tạng cứu sống 5 bệnh nhân, cô gái 26 tuổi hiến giác mạc mang ánh sáng đến cho 2 người, chàng trai 49 tuổi hiến tạng cứu 7 người, nữ thanh niên 19 tuổi người Anh bị tai nạn trong chuyến du lịch tại Hà Giang hiến tạng cứu 4 người… Tất cả họ đều là những con người bình dị, nhưng trong khoảnh khắc sinh tử của cuộc đời, họ và gia đình đã chọn trao đi một phần cơ thể của mình để hồi sinh cho rất nhiều cuộc đời xa lạ khác.

Với ý nghĩa nhân văn cao cả đó, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý quan trọng để thúc đẩy hoạt động hiến, ghép mô, tạng.

quochoi_thaoluan_bo-truong-y-te1(1).jpeg — Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trình bày Tờ trình Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khoá XVI. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

Nhấn mạnh tính nhân văn của dự án Luật, đại biểu Trần Thị Nhị Hà (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội) khẳng định, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác không chỉ là luật về kỹ thuật y học mà còn liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền tự quyết đối với cơ thể, quyền được chăm sóc sức khỏe, đạo đức y sinh và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ sự sống.

Dẫn chứng về yêu cầu cân bằng giữa bảo mật danh tính và nhu cầu nhân văn của người hiến, người nhận, đại biểu Trần Thị Nhị Hà cho rằng, nguyên tắc mã hóa, bảo mật thông tin và bảo đảm tính vô danh khi công bố thông tin của người hiến, người được ghép cần được giữ vững để ngăn ngừa môi giới, mua bán mô, tạng, gây áp lực hoặc xâm phạm đời tư. Tuy vậy, nhiều gia đình người hiến mong biết việc làm nhân văn của người thân đã cứu giúp ai; nhiều người được ghép cũng mong có cơ hội bày tỏ sự tri ân. Từ thực tiễn này, đại biểu Trần Thị Nhị Hà đề nghị: “Luật quy định cơ chế ngoại lệ rất chặt chẽ: chỉ được chia sẻ thông tin định danh khi có sự tự nguyện, đồng thuận bằng văn bản của các bên có liên quan; sau tư vấn đầy đủ; thông qua Trung tâm Điều phối hoặc cơ sở có thẩm quyền; và bảo đảm không có bất kỳ yếu tố môi giới, trao đổi lợi ích hay gây sức ép nào”.

thao-luan-to-1-tran-thi-nhi-ha(1).jpg — Đại biểu Trần Thị Nhị Hà (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội) phát biểu tại phiên thảo luận tổ về Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).

Bảo đảm tính chặt chẽ, công khai, minh bạch, công bằng

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) chứa đựng ý nghĩa nhân văn sâu sắc, bởi vậy, một nguyên tắc xuyên suốt là phải khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi cho hiến, ghép tạng vì mục đích nhân đạo, mở rộng cơ hội để cứu chữa cho người bệnh nhưng đồng thời cũng phải bảo đảo nguyên tắc khách quan, minh bạch, công bằng, phòng ngừa trục lợi, thương mại hóa.

Hoạt động hiến, lấy, bảo quản, vận chuyển và ghép mô, bộ phận cơ thể người là chuỗi công việc đặc biệt khẩn trương, đòi hỏi quyết định chính xác từng giờ, từng phút. Từ thực tiễn này, đại biểu Trần Thị Nhị Hà cho rằng: “Cơ chế điều phối quốc gia phải đủ mạnh, thống nhất, minh bạch và chịu trách nhiệm giải trình”. Cụ thể, Dự Luật cần thiết kế cơ chế để Trung tâm Điều phối Quốc gia được yêu cầu, đề nghị các cơ sở y tế và cơ quan có liên quan phối hợp khi vận chuyển mô, tạng trong tình huống khẩn cấp; việc hỗ trợ phải trong phạm vi chức năng, thẩm quyền của từng cơ quan và có quy trình rõ ràng. “Không nên chỉ giao nhiệm vụ mà không có công cụ điều phối thực chất”, đại biểu Trần Thị Nhị Hà nhấn mạnh.

Đi cùng với quyền hạn là cơ chế kiểm soát. Mọi quyết định phân bổ phải có dữ liệu, có mã điều phối, có lưu vết, có thể kiểm tra và giải trình. Cần bổ sung cơ chế tiếp nhận kiến nghị, khiếu nại và giám sát độc lập đối với việc xếp danh sách chờ, áp dụng tiêu chí ưu tiên và kết quả điều phối; tránh để một cơ quan vừa vận hành hệ thống vừa là nơi duy nhất tự kiểm tra mình.

Trong bối cảnh nguồn tạng còn hạn chế, mà nhu cầu ghép rất lớn, câu hỏi được nhiều người quan tâm là: ai sẽ được ưu tiên khi có một nguồn tạng phù hợp?

Chia sẻ quan điểm về vấn đề này, đại biểu Phạm Nam Tiến (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng) đề nghị, làm rõ thứ tự các tiêu chí ưu tiên trong dự thảo Luật. Theo đó, tiêu chí y khoa cần giữ vai trò chính, trong khi những nhóm đối tượng được ưu tiên khác phải được xác định rõ là tiêu chí bổ sung.

Khẳng định, đây là vấn đề không chỉ mang tính kỹ thuật, đại biểu Phạm Nam Tiến cho rằng: “Với người bệnh đang chờ ghép, một hệ thống điều phối minh bạch, dựa trên tiêu chí y khoa và có thể giám sát là yếu tố quan trọng để bảo đảm niềm tin rằng cơ hội ghép không phụ thuộc vào nơi cư trú, điều kiện kinh tế hay mối quan hệ của người bệnh”.

Sự phát triển của hệ thống hiến – ghép tạng phụ thuộc vào 3 trụ cột quan trọng: Pháp luật, hệ thống y tế và đặc biệt là sự ủng hộ của cộng đồng. Luật pháp quy định các vấn đề liên quan đến hiến, lấy, ghép và điều phối tạng; hệ thống y tế là trách nhiệm của các bệnh viện và đội ngũ chuyên môn; nhưng nền tảng quan trọng nhất là cộng đồng. Nếu xã hội hiểu đúng và ủng hộ, các gia đình sẽ dễ dàng đưa ra quyết định nhân văn.

Việc hiến mô, hiến tạng, hiến xác là sự cho đi vô giá. Trách nhiệm của Nhà nước là biến nghĩa cử ấy thành cơ hội sống công bằng, an toàn, minh bạch cho người bệnh; đồng thời bảo vệ tuyệt đối phẩm giá, quyền tự quyết và quyền riêng tư của người hiến. Bởi vậy, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) cần bảo đảm tính nhân văn, chặt chẽ và khả thi đáp ứng yêu cầu thực tiễn về hiến mô, tạng.