Hành trình hơn một thế kỷ của báo chí cách mạng qua trưng bày “Bút thép, lòng son”

Dấu mốc tự hào của báo chí cách mạng Việt Nam

Ngày 16-6, tại Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò, Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò ra mắt trưng bày chuyên đề “Bút thép, lòng son”. Khách tham quan có thể quét mã QR để nghe thuyết minh trực tiếp về nội dung trưng bày.

Du khách được nghe và xem giới thiệu về những dấu mốc lịch sử của báo chí cách mạng Việt Nam. Ngày 21-6-1925, tại Quảng Châu (Trung Quốc), Báo Thanh niên - cơ quan ngôn luận của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập - ra số đầu tiên. Đây được xem là cột mốc khai sinh nền báo chí cách mạng Việt Nam, mở đầu cho việc truyền bá chủ nghĩa yêu nước và cách mạng theo quan điểm Mác - Lênin bằng chữ Quốc ngữ.

Trong những năm 1930, trước sự đàn áp khốc liệt của thực dân, nhiều tờ báo và tạp chí cách mạng tiếp tục ra đời, trở thành tiếng nói lý luận và đấu tranh của Đảng. Báo chí không chỉ là phương tiện tuyên truyền đường lối cách mạng mà còn là diễn đàn đấu tranh tư tưởng, góp phần củng cố niềm tin của cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân.

Thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936-1939), báo chí tiếp tục mở rộng ảnh hưởng xã hội, phản ánh nguyện vọng của nhân dân, đấu tranh cho các quyền dân sinh, dân chủ thông qua các ấn phẩm như: L’Avant Garde, Tin tức, Sông Hương tục bản, Dân chúng…

Bước sang những năm đầu thập niên 1940, các ấn phẩm của Mặt trận Việt Minh như Việt Nam Độc lập, Cứu quốc tiếp tục phát huy vai trò xung kích trên mặt trận tư tưởng, kêu gọi nhân dân đoàn kết đứng lên giành độc lập dân tộc.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, báo chí cách mạng bước sang giai đoạn mới, gắn liền với sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tiếng nói của nền độc lập non trẻ được truyền đi rộng khắp thông qua Đài Tiếng nói Việt Nam và Thông tấn xã Việt Nam.

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, dù đối mặt với bom đạn, thiếu thốn, hiểm nguy, báo chí vẫn duy trì xuất bản, phản ánh hiện thực chiến đấu, cổ vũ tinh thần yêu nước và hun đúc niềm tin vào thắng lợi cuối cùng. Trải qua hơn một thế kỷ hình thành, phát triển, báo chí cách mạng Việt Nam đã khẳng định vị thế của một nền báo chí luôn gắn bó với Tổ quốc và nhân dân.

Ngòi bút kiên trung trong ngục tù và giữa chiến trường

Điểm nhấn của trưng bày là nội dung “Bút thép, lòng son”, tái hiện những trang báo được viết nên trong hoàn cảnh đặc biệt, đó là sau song sắt nhà tù và giữa chiến trường khói lửa.

Tại Nhà tù Hỏa Lò, cuối năm 1930 đầu năm 1931, Chi bộ Đảng Nhà tù Hỏa Lò đã chỉ đạo xuất bản báo chí nhằm phản ánh đời sống trong tù, lên án chế độ giam cầm hà khắc và tuyên truyền cách mạng. Nhiều tờ báo như “Lao tù tạp chí”, “Con đường chính”, “Đời tù”, “Xuân tù” được biên soạn và lưu hành bí mật. Để tránh sự kiểm soát của giám ngục, các tài liệu báo chí được cất giấu dưới gầm sàn, trong khe tường rồi âm thầm chuyển tới tay tù nhân.

Không chỉ tại Hỏa Lò, báo chí cách mạng còn xuất hiện ở nhiều nhà tù khác. Tại Nhà tù Côn Đảo, các tờ “Ý kiến chung”, “Người tù đỏ”, “Sinh hoạt”, “Xây dựng” được làm từ những vật liệu thô sơ như giấy gói thuốc lá, giấy xi măng hay cọng chổi. Tại Nhà tù Sơn La, tờ “Suối reo” do đồng chí Xuân Thủy làm chủ bút đã góp phần đoàn kết, giáo dục và cổ vũ tù nhân giữ vững khí tiết cách mạng.

Ở Nhà đày Buôn Ma Thuột, tờ “Doãn Đê” được xuất bản nhằm tuyên truyền, giáo dục và giác ngộ đồng bào các dân tộc thiểu số. Trong khi đó, tại ngục Kon Tum xuất hiện loại hình “Ngọ báo” - báo truyền miệng được tù chính trị trao đổi trong những giờ nghỉ hiếm hoi.

Rời khỏi những bức tường nhà giam, chuyên đề tiếp tục đưa người xem đến với các tòa soạn nơi chiến trường. Trong kháng chiến chống Pháp, báo “Cứu quốc” là tờ báo xuất bản hằng ngày duy nhất của Đảng và nhân dân ta, duy trì đều đặn suốt gần 3.000 ngày trong điều kiện chiến tranh gian khổ.

Tại đồi Ngựa Hí, Mường Phăng (Điện Biên), từ cuối năm 1953 đến tháng 5-1954, tòa soạn tiền phương báo Quân đội nhân dân đã in và phát hành 33 số báo đặc biệt phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ. Trong những căn hầm sâu, dưới ánh đèn mờ, các phóng viên vẫn miệt mài làm việc để đưa tin nhanh nhất đến bạn đọc.

Trong giai đoạn 1960-1975, tại căn cứ Trung ương Cục miền Nam, các cơ quan báo chí như Đài Phát thanh Giải phóng, Thông tấn xã Giải phóng, báo Giải phóng vẫn bền bỉ hoạt động giữa mưa bom bão đạn. Tại Hà Nội, đầu đông năm 1970, báo Nhân Dân xây dựng hầm làm báo tại trụ sở số 71 Hàng Trống nhằm bảo đảm “không một ngày ngừng xuất bản và phát hành tờ báo của Đảng”.

Trưng bày cũng dành không gian tri ân những nhà báo đã anh dũng hy sinh vì sự nghiệp báo chí cách mạng. Đó là nhà báo Trần Kim Xuyến - nhà báo đầu tiên của Việt Nam Thông tấn xã hy sinh trong kháng chiến chống Pháp; nhà báo Bùi Đình Túy, Phó Giám đốc Thông tấn xã Giải phóng; nhà báo Phạm Thị Ngọc Huệ của báo Trường Sơn; nhà báo Dương Thị Xuân Quý của báo Phụ nữ Việt Nam và nhà báo Lương Nghĩa Dũng của Việt Nam Thông tấn xã.

Những câu chuyện về sự hy sinh của các nhà báo chiến trường góp phần khắc họa tinh thần dấn thân, lòng quả cảm và sự cống hiến của những người làm báo đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc. Tiếp nối truyền thống, báo chí cách mạng Việt Nam hôm nay tiếp tục phát huy vai trò là phương tiện thông tin thiết yếu, phản ánh trung thực đời sống xã hội, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Trưng bày phục vụ công chúng đến ngày 15-11-2026 tại Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò.