Hà Nội xây dựng hệ sinh thái dữ liệu, kiểm soát an toàn thực phẩm từ gốc

Từ mã QR đến quản lý toàn bộ chuỗi thực phẩm

- Trong bối cảnh Hà Nội đặt mục tiêu phát triển nền nông nghiệp hiện đại, xanh và có giá trị gia tăng cao, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm đang được đặt ở vị trí như thế nào, thưa ông?

- Trong bối cảnh Thủ đô đang đẩy mạnh phát triển, phấn đấu tăng trưởng kinh tế hai con số, việc phát triển nền kinh tế nông nghiệp hiện đại, tăng trưởng xanh được thành phố đặc biệt chú trọng. Trong đó, an toàn thực phẩm, ứng dụng chuyển đổi số và phát triển chuỗi giá trị là những yếu tố then chốt, góp phần phát triển bền vững ngành Nông nghiệp. Hà Nội là thị trường tiêu thụ thực phẩm rất lớn, trong khi nguồn cung không chỉ đến từ các vùng sản xuất trên địa bàn mà còn được đưa về từ nhiều tỉnh, thành phố. Vì vậy, nếu chỉ kiểm tra sản phẩm ở khâu cuối cùng thì khó có thể kiểm soát toàn diện. Yêu cầu đặt ra là phải kiểm soát từ nơi sản xuất, quá trình nuôi trồng, thu hoạch, sơ chế, chế biến, bao gói, vận chuyển cho đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.

Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Hà Nội xác định công nghệ số là giải pháp xuyên suốt trong quản lý an toàn thực phẩm và minh bạch nguồn gốc thực phẩm.

Sở Nông nghiệp và Môi trường hiện duy trì hệ thống truy xuất nguồn gốc check.hanoi.gov.vn, được xây dựng từ năm 2018, với dữ liệu hơn 12.300 sản phẩm được cấp mã QR từ khoảng 3.300 cơ sở. Thành phố cũng phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường để từng bước liên thông dữ liệu truy xuất nguồn gốc lên hệ thống của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; trước mắt, thí điểm đối với một số nhóm sản phẩm ưu tiên như thịt lợn, thịt gà, rau, củ và trà.

- Thực tế tại các xã của Hà Nội cho thấy việc số hóa và kiểm soát nông nghiệp và môi trường đang được triển khai như thế nào, thưa ông?

- Tại các xã, việc ứng dụng công nghệ trong quản lý an toàn thực phẩm đang từng bước đi vào thực tế. Một số vùng sản xuất đã triển khai nhật ký điện tử, tem truy xuất và mã QR, qua đó tạo dữ liệu về quá trình sản xuất. Chẳng hạn, tại Hợp tác xã Rau quả sạch Chúc Sơn (phường Chương Mỹ), vùng rau an toàn Văn Đức (xã Bát Tràng) và Đông Cao (xã Mê Linh), việc thí điểm sử dụng nhật ký điện tử giúp từng bước số hóa quá trình sản xuất. Với các chuỗi sản phẩm thịt lợn của Công ty cổ phần Thực phẩm Vinh Anh và thịt gà của Công ty Green Chicken (xã Thường Tín)… việc truy xuất cũng được triển khai theo hướng kết nối từ cơ sở sản xuất đến khâu tiêu thụ. Đây là những bước đi rất quan trọng, bởi an toàn thực phẩm phải được kiểm soát ngay từ gốc. Khi thông tin về vùng sản xuất, cơ sở sản xuất, quá trình chăm sóc, thu hoạch và lưu thông được cập nhật đầy đủ, cơ quan quản lý có thể kiểm soát tốt hơn, còn người tiêu dùng có thêm thông tin để lựa chọn.

- Như vậy, vai trò của chính quyền xã trong bảo đảm an toàn thực phẩm sẽ ngày càng quan trọng?

- Đúng vậy. Trong mô hình chính quyền địa phương mới, cấp xã trở thành một mắt xích quan trọng trong quản lý sản xuất, kinh doanh và lưu thông thực phẩm trên địa bàn. Thành phố đã yêu cầu các xã, phường căn cứ điều kiện thực tế để lựa chọn, xây dựng những mô hình phù hợp như tuyến phố, chợ, khu giết mổ bảo đảm an toàn thực phẩm; đồng thời tăng cường kiểm soát nguồn gốc, xuất xứ và truy xuất đối với các nhóm thực phẩm có nguy cơ cao. Đặc biệt, Hà Nội đã hoàn thành quy hoạch mạng lưới giết mổ tập trung và lựa chọn các cơ sở giết mổ tập trung, tạm thời. Các cơ sở này đang đáp ứng nhu cầu giết mổ động vật hằng ngày của thành phố. Trên cơ sở đó, các xã, phường từng bước chấm dứt hoạt động của các cơ sở giết mổ nhỏ lẻ không đủ điều kiện, qua đó tăng cường kiểm soát điều kiện vệ sinh thú y, an toàn thực phẩm và chất lượng sản phẩm động vật sau giết mổ.

Cùng với kiểm soát khâu giết mổ, Hà Nội đang triển khai các vùng sản xuất rau an toàn, tập trung, gắn với truy xuất nguồn gốc, chế biến và tiêu thụ, giai đoạn từ nay đến năm 2030. Đây là cách tiếp cận quan trọng, bởi an toàn thực phẩm không chỉ là câu chuyện kiểm tra, xử lý vi phạm sau khi sản phẩm được đưa ra thị trường, mà phải được kiểm soát ngay từ khâu tổ chức sản xuất, thu hoạch, sơ chế, chế biến đến lưu thông và tiêu thụ. Trong đó chính quyền xã, phường sẽ bám sát cơ sở, nắm rõ tình hình sản xuất, kinh doanh trên địa bàn. Nếu phát huy tốt vai trò này, cùng với sự phối hợp của các cơ quan chuyên môn, doanh nghiệp và người dân, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm sẽ chuyển mạnh từ kiểm tra, xử lý sang chủ động phòng ngừa và kiểm soát từ gốc.

Xây dựng hệ sinh thái dữ liệu, hướng tới quản trị thông minh

- Theo ông, đâu là bước chuyển quan trọng nhất trong chuyển đổi số về an toàn thực phẩm của Hà Nội thời gian tới?

- Hà Nội đang chuyển mạnh từ “số hóa từng khâu” sang “liên thông dữ liệu toàn chuỗi và quản trị thông minh”. Trước mắt, trọng tâm là chuẩn hóa dữ liệu, thống nhất mã định danh, kết nối các hệ thống hiện có và triển khai truy xuất theo lô đối với những chuỗi thực phẩm trọng điểm. Trên nền tảng đó, thành phố có thể từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) để phân tích nguy cơ, cảnh báo sớm và hỗ trợ cơ quan quản lý xác định những khu vực, nhóm sản phẩm hoặc cơ sở có nguy cơ cao. Như vậy, quản lý an toàn thực phẩm sẽ chuyển dần từ kiểm tra theo cách truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu và quản trị rủi ro.

- Lộ trình để Hà Nội thực hiện mục tiêu này được xác định ra sao, thưa ông?

- Theo lộ trình được đề xuất, giai đoạn 2026-2027, thành phố sẽ tập trung xây dựng nền tảng dữ liệu và kết nối các hệ thống; giai đoạn 2027-2028 chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro. Đến giai đoạn 2029-2030, thành phố hướng tới dự báo và quản trị thông minh, với các ứng dụng AI, Big Data, cảnh báo sớm, tự động khoanh vùng lô hàng và kết nối cảnh báo truy xuất - thu hồi. Mục tiêu là khi phát sinh một nguy cơ, hệ thống có thể hỗ trợ cơ quan quản lý nhanh chóng xác định sản phẩm, lô hàng, cơ sở và các mắt xích liên quan để có biện pháp xử lý phù hợp.

- Vậy, người dân và doanh nghiệp sẽ được hưởng lợi như thế nào từ hệ thống này?

- Mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số không phải là có thêm nhiều phần mềm hay mã QR, mà là hình thành một hệ sinh thái dữ liệu an toàn thực phẩm chất lượng, thống nhất, liên thông và dùng chung. Khi dữ liệu được cập nhật, xác thực và khai thác hiệu quả, cơ quan quản lý có thể phát hiện sớm nguy cơ, kiểm soát đúng đối tượng, truy xuất nhanh thông tin sản phẩm và thu hồi chính xác.

Đối với doanh nghiệp, dữ liệu minh bạch giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm rủi ro, củng cố uy tín và sức cạnh tranh. Đối với người sản xuất, đây cũng là động lực để tuân thủ quy trình, nâng cao chất lượng và tham gia sâu hơn vào các chuỗi liên kết. Quan trọng nhất là người tiêu dùng có thêm cơ sở để lựa chọn thực phẩm an toàn, minh bạch về nguồn gốc.

Khi dữ liệu được kết nối từ vùng sản xuất ở các xã đến cơ sở chế biến, giết mổ, phân phối và người tiêu dùng, Hà Nội sẽ từng bước hình thành phương thức quản trị an toàn thực phẩm hiện đại, minh bạch và chủ động hơn. Đây cũng là nền tảng để phát triển nền nông nghiệp xanh, hiện đại, nâng cao giá trị nông sản và bảo vệ sức khỏe người dân Thủ đô.

Như vậy, xây dựng hệ sinh thái dữ liệu không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ, mà quan trọng hơn là thay đổi phương thức quản lý an toàn thực phẩm. Từ chỗ “đi tìm vi phạm”, Hà Nội đang hướng tới chủ động nhận diện nguy cơ, kiểm soát từng mắt xích và xử lý ngay từ khi rủi ro mới có nguy cơ phát sinh. Khi mỗi sản phẩm có một nguồn gốc minh bạch và mỗi mắt xích trong chuỗi đều có thể truy xuất, an toàn thực phẩm sẽ không còn là khâu kiểm tra ở cuối chuỗi, mà trở thành nền tảng xuyên suốt từ sản xuất đến tiêu dùng. Quản lý bằng dữ liệu để phòng ngừa từ sớm, kiểm soát từ gốc là hướng đi để Hà Nội xây dựng một thị trường thực phẩm an toàn và minh bạch hơn.

- Trân trọng cảm ơn ông!