Hà Nội trong tác phẩm văn học, nghệ thuật hôm nay:Bồi đắp mạch nguồn từ những góc nhìn mới

Với đa dạng đề tài được khai thác, từ ký ức đô thị, vẻ đẹp văn hóa, con người đến những chuyển động của đời sống hiện đại, các văn nghệ sĩ đang tìm tòi những cách thể hiện mới mẻ, qua đó đưa hình ảnh Hà Nội đến gần hơn với công chúng.

Những lát cắt mới về Hà Nội

Thời gian gần đây, nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị tư tưởng, nghệ thuật, với những ý tưởng mới về Hà Nội đã được ra mắt, thu hút sự quan tâm của công chúng. Vở kịch “Dây mơ rễ má” của Nhà hát Kịch Hà Nội, do Nghệ sĩ nhân dân Nguyễn Trung Hiếu đạo diễn, gây chú ý ngay từ những buổi diễn đầu tiên khi khán phòng hai tầng của Rạp Công nhân không còn ghế trống, buộc Ban tổ chức phải thêm ghế phụ mới đáp ứng được nhu cầu của khán giả.

Còn tác phẩm “Những lớp phù sa” của Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội và Công ty TNHH Sáng tạo nghệ thuật CNA, do Nghệ sĩ nhân dân Trần Ly Ly viết kịch bản và tổng đạo diễn, cũng đang duy trì lượng khán giả ổn định. Vở diễn mở ra một cách tiếp cận khác về văn hóa Bắc Bộ và Hà Nội. Lấy hình tượng giọt nước theo dòng sông Hồng làm mạch kể, tác phẩm sử dụng ngôn ngữ múa dân gian đương đại, kết hợp hát ru, hát xẩm, hát văn và âm nhạc truyền thống tạo nên một không gian nghệ thuật hấp dẫn. Trong khi đó, chương trình “Cảm xúc Long Thành” của Nhà hát Múa rối Việt Nam đưa những lớp trầm tích văn hóa của Thăng Long - Hà Nội lên sân khấu bằng sự kết hợp giữa múa rối nước, múa rối cạn và các loại hình nghệ thuật đương đại.

Ở lĩnh vực điện ảnh, nhiều tác phẩm cũng để lại những dấu ấn riêng. Bộ phim “Chuyện một nữ trí thức Hà Nội” của tác giả Đỗ Thị Huyền Trang (Hãng Phim tài liệu và khoa học Trung ương) phác họa chân dung nữ giáo sư toán học đầu tiên của Việt Nam Hoàng Xuân Sính, người có nhiều đóng góp cho khoa học, giáo dục nước nhà và đặt nền móng cho Trường Đại học Thăng Long.

Một bộ phim khác, “Hạ Hồi Show: Khi Gen Z hồi sinh nghệ thuật truyền thống”, kể câu chuyện những người trẻ đưa chèo, tuồng, cải lương vào những không gian sáng tạo mới, qua đó tạo nên cách tiếp cận gần gũi hơn với nghệ thuật truyền thống.

Trong âm nhạc, các nhạc sĩ Hà Nội vẫn không ngừng tìm tòi, sáng tạo những tác phẩm mới về mảnh đất này để giới thiệu tới công chúng. Các ca khúc như “Ba Vì Tản Viên Sơn” của nhạc sĩ Đức Diên, phổ thơ Xuân Đốc; “Phố và em” của nhạc sĩ Quách Thái Kỳ; “Mưa về trên phố cũ” của nhạc sĩ Văn Đình Công, phổ thơ Tùng Trần; “Hà Nội những sắc hoa mùa xuân” của nhạc sĩ Giáng Son, phổ thơ Dương Quyết Thắng… góp thêm những sắc thái mới cho mạch ca khúc về Thủ đô.

Ở lĩnh vực văn học và xuất bản, được giới thiệu tại Hội sách Hà Nội lần thứ XI - năm 2026, tác phẩm “Dấu vân tay của phố” của Nguyễn Trương Quý giúp độc giả nhận diện Hà Nội qua những “vân tay” riêng của từng không gian văn hóa. Trong khi đó, “Hương vị phố cổ Hà Nội - Ký họa và tùy bút” của Nhóm Ký họa đô thị Hà Nội lại kể câu chuyện về Thủ đô qua những món ăn, hàng quán, ký ức về Hà Nội xưa và nay...

Tìm chất Hà Nội trong đời sống hôm nay

Sự phong phú của đời sống sáng tác cho thấy sức hút bền bỉ của Hà Nội đối với văn nghệ sĩ, đồng thời góp thêm động lực vào sự phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô.

Đánh giá về bối cảnh mới, Nghệ sĩ nhân dân Trần Quốc Chiêm, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội cho rằng, Chương trình hành động số 08-CTr/TU ngày 17-3-2026 của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã mở ra những cơ hội lớn cho sáng tạo nghệ thuật. Điều này cũng đặt ra yêu cầu về những tác phẩm có tầm vóc, phản ánh trực diện và chân thực Hà Nội hôm nay. Một thành phố đang không ngừng thay đổi về không gian đô thị, con người và lối sống.

Tuy nhiên, sức nặng của một đề tài quen thuộc cũng đặt ra không ít thách thức đối với người sáng tác. Hà Nội có lịch sử lâu dài, di sản phong phú cùng hệ thống biểu tượng đã được nhiều thế hệ nghệ sĩ khai thác. Vì vậy, những hình ảnh như phố cổ, Hồ Gươm, làng nghề hay ký ức Hà Nội xưa cần được đặt vào những câu chuyện mới, với cách tiếp cận và ngôn ngữ thể hiện mới, để tiếp tục tạo sức sống cho tác phẩm.

Nhạc sĩ Giáng Son chia sẻ, mỗi lần viết về Hà Nội, chị đều tự hỏi mình còn có thể nói gì mới về thành phố. Với “Hà Nội những sắc hoa mùa xuân”, bài thơ của Dương Quyết Thắng trở thành gợi ý để chị tìm một lát cắt khác. Từ những mùa hoa, nữ nhạc sĩ kết nối ký ức tuổi thơ, không khí Tết và cảm giác trở về, tạo nên một câu chuyện âm nhạc riêng, tránh lặp lại hình ảnh “Hà Nội 12 mùa hoa” vốn đã quen thuộc với công chúng. Nghệ sĩ nhân dân Trần Ly Ly cũng đặt vấn đề chuyển hóa chất liệu truyền thống thành những ngôn ngữ nghệ thuật gần gũi với công chúng hôm nay.

Để có thêm nhiều tác phẩm phản ánh diện mạo và tinh thần Hà Nội hôm nay, theo Nghệ sĩ nhân dân Trần Quốc Chiêm, điều cần thiết là văn nghệ sĩ không ngừng dấn thân vào đời sống đương đại, nhận diện những đổi thay của thành phố và con người; đồng thời không ngừng tìm tòi những câu chuyện, hình tượng và ngôn ngữ nghệ thuật mới.