“Hà Nội - Thành phố, gương mặt, con người” qua những trang sách

Trong khuôn khổ Hội sách Hà Nội lần thứ XI - năm 2026, tối 3-10, do Nhà xuất bản Kim Đồng tổ chức chương trình trò chuyện với chủ đề “Hà Nội - Thành phố, gương mặt, con người”.

Hà Nội nhìn từ “trung tâm của trung tâm”

Mượn tên cuốn sách “Thành phố, gương mặt, con người” của nhà văn Tô Hoài, cuộc trò chuyện xoay quanh những tác phẩm trong Tủ sách Hà Nội của Nhà xuất bản Kim Đồng, qua đó gợi mở nhiều cách tiếp cận về thành phố.

Nhà văn Nguyễn Trương Quý nhắc về Hội sách Hà Nội năm nay được tổ chức tại không gian đi bộ hồ Hoàn Kiếm. Khu vực hồ Hoàn Kiếm có thể xem là một “trung tâm của trung tâm” Hà Nội, với nhiều lớp lịch sử và văn hóa của thành phố cùng hiện diện. Từ phố cổ đến khu phố Pháp, từ những công trình kiến trúc quen thuộc đến đời sống thị dân, khu vực này đã chứng kiến nhiều biến chuyển của Hà Nội qua thời gian.

Cũng từ những không gian ấy, mỗi người hình thành một cách nhận diện riêng về thành phố. Có người nhớ phố cổ với những mái nhà rêu phong, những hàng cây; có người nhớ những món ăn, ngôi nhà cũ hay một góc phố gắn với tuổi thơ. Theo nhà văn Nguyễn Trương Quý, mỗi người có thể có một “mã nhận diện” khác nhau về Hà Nội và những mã nhận diện ấy được lưu giữ, kể lại qua nhiều cuốn sách.

Những tác phẩm trong Tủ sách Hà Nội của Nhà xuất bản Kim Đồng không chỉ cung cấp thông tin về thành phố. Qua từng trang viết, Hà Nội hiện lên với một diện mạo, một nhịp sống và một cách cảm nhận riêng của mỗi tác giả. Những cuốn sách được viết ở những thời điểm khác nhau, nhưng cùng góp phần lưu giữ những dấu vết của một đô thị luôn vận động.

Trong đó có “Hà Nội băm sáu phố phường” của Thạch Lam; “Phố phường Hà Nội xưa”, “Hà Nội thanh lịch” của Hoàng Đạo Thúy; “Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội” của Doãn Kế Thiện; “Thành phố, gương mặt, con người”, “Giữ gìn 36 phố phường”, “Chuyện cũ Hà Nội” của Tô Hoài. Cùng với các tác phẩm văn chương, nghiên cứu văn hóa là những cuốn sách bằng hình ảnh, giúp độc giả tiếp cận và hiểu hơn về Hà Nội.

Lưu giữ bằng tình yêu và trách nhiệm

Là đại diện nhóm tác giả của hai cuốn sách tranh nghệ thuật (artbook) “Phố cổ Hà Nội - Kí họa & hồi ức” và “Ấn tượng Hà Nội - Từ kí họa những công trình thời Pháp”, kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy - thành viên sáng lập và trưởng nhóm Ký họa đô thị Hà Nội (Urban Sketchers Hanoi) cho biết, trong các artbook này, bên cạnh hình vẽ còn có những bài viết, hồi ức của người từng sống lâu năm trên các tuyến phố. Nhờ vậy, một công trình hay một góc phố được nhìn từ cả hình ảnh trực quan và câu chuyện của những người từng gắn bó với nó.

Nhà văn Nguyễn Trương Quý cho rằng, những cuốn sách ký họa giúp người đọc có thêm một cách tìm hiểu kiến trúc Hà Nội. Người xem không chỉ nhìn một công trình ở vẻ ngoài mà có thể biết thêm về lịch sử xây dựng, kiến trúc sư, phong cách và mối quan hệ của công trình với không gian xung quanh.

Từ góc nhìn nghiên cứu văn học và văn hóa, Tiến sĩ Đỗ Thanh Nga cho rằng, mỗi thế hệ quan sát, ghi chép, kể lại và trao truyền những câu chuyện về thành phố rất riêng. Không có một Hà Nội giống nhau trong kí ức của tất cả mọi người.“Hà Nội băm sáu phố phường” của Thạch Lam gợi một thành phố tinh tế qua đường phố, ẩm thực. Những trang viết về món ăn đặc trưng như phở, bánh cốm, bánh cuốn hay các món quà vặt giúp người đọc hình dung phần nào nếp sống và sự tinh tế của người Hà Nội xưa.

Trong khi đó, những cuốn sách của Tô Hoài cho độc giả cảm nhận Hà Nội từ góc nhìn của một người con của thành phố này, một người lớn lên ở vùng Kẻ Bưởi, Nghĩa Đô. Cuốn “Chuyện cũ Hà Nội” có sự kết nối giữa quá khứ và hiện đại, với những câu chuyện cũ mà không bao giờ cũ qua cuộc sống của người dân lao động bình thường. Với “Giữ gìn 36 phố phường”, đó là mối quan tâm của nhà văn trước sự thay đổi của thành phố cũng trở thành một lời nhắc về việc bảo tồn di sản phố cổ.

Còn ở cuốn “Phố phường Hà Nội xưa” và “Hà Nội thanh lịch”, Hoàng Đạo Thúy đi sâu vào nếp sống, cách ứng xử, giao tiếp và những chuẩn mực văn hóa của người Hà Nội. Theo Tiến sĩ Đỗ Thanh Nga, đặt những cuốn sách này bên cạnh “Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội” của Doãn Kế Thiện, người đọc có thể hình dung thêm lịch sử thành phố qua không gian địa lý, công trình, phong tục và những câu chuyện được cộng đồng lưu truyền...

Từ những cuốn sách trong Tủ sách Hà Nội và cuộc trò chuyện, công chúng có dịp nhìn lại những lớp trầm tích đã góp phần tạo nên diện mạo và căn tính của Thủ đô; nhận ra những giá trị cần tiếp tục gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ sau bằng tình yêu và trách nhiệm.