Hà Nội mở đường cho thế hệ nhà khoa học trẻ

Trao cơ hội để người trẻ dấn thân vào khoa học

Điều Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhiều lần trăn trở là làm sao ngày càng có nhiều người trẻ lựa chọn con đường nghiên cứu khoa học. Theo Bộ trưởng, nếu thiếu lực lượng trẻ dấn thân, đất nước khó tạo dựng năng lực đổi mới sáng tạo đủ mạnh trong tương lai. Thanh niên phải là lực lượng tiên phong trong hành trình làm chủ công nghệ chiến lược, với tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới sáng tạo.

Bộ trưởng nhấn mạnh bốn yêu cầu đối với nhà khoa học trẻ: Có tầm nhìn gắn với những bài toán phát triển lớn; chủ động thích ứng và dấn thân; kết nối với nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp; chuyển hóa ý tưởng thành sản phẩm và giá trị thực tiễn.

Thông điệp này cũng đặt ra trách nhiệm đối với cơ quan quản lý: Muốn có người tài, trước hết phải tạo điều kiện để họ trưởng thành. Nghiên cứu khoa học đòi hỏi quá trình tích lũy lâu dài, trong khi nhà khoa học trẻ thường gặp khó khăn về kinh phí, cơ sở vật chất, cơ hội tiếp cận nhiệm vụ nghiên cứu và triển vọng nghề nghiệp. Không ít người được đào tạo bài bản nhưng chưa có điều kiện phát huy năng lực trong nước hoặc lựa chọn hướng đi khác vì môi trường nghiên cứu chưa đủ hấp dẫn.

Vì vậy, thu hút nhân tài không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi cống hiến. Người trẻ cần được trao quyền nghiên cứu, tiếp cận phòng thí nghiệm, tham gia nhóm nghiên cứu mạnh và có cơ hội đảm nhận nhiệm vụ phù hợp với năng lực.

Theo bà Vũ Thị Là, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ, Bộ Khoa học và Công nghệ, hiện có 10 luật, 12 nghị định và 6 quyết định của Thủ tướng Chính phủ liên quan đến chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài khoa học và công nghệ.

Trong đó, Nghị định số 263/2025/NĐ-CP quy định về nhà khoa học trẻ tài năng, kỹ sư trẻ tài năng, tạo cơ sở ưu tiên tuyển dụng, hỗ trợ xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh, tiếp cận nguồn lực và xem xét giao chủ trì nhiệm vụ khoa học, công nghệ. Các quy định mới cũng mở rộng cơ chế đãi ngộ: Nhà khoa học tham gia thực hiện nhiệm vụ có thể được ký hợp đồng với mức lương không bị giới hạn trần; nhà khoa học trẻ được cử đi đào tạo dài hạn ở nước ngoài vẫn hưởng nguyên mức lương hiện hưởng.

Đáng chú ý, chính sách đang hướng tới cả lực lượng còn trong quá trình đào tạo. Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030 (VREF) dự kiến hỗ trợ tối đa 1 tỷ đồng mỗi năm cho một nghiên cứu sinh, trong thời gian không quá 3 năm, với đề xuất có tính sáng tạo, đột phá và đủ điều kiện triển khai.

Theo ông Nguyễn Phú Bình, Phó Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED), chương trình nhằm thu hẹp khoảng cách giữa số lượng nhà khoa học với số lượng công nghệ lõi, sản phẩm công nghệ chiến lược do Việt Nam làm chủ.

Chương trình áp dụng cơ chế khoán trọn gói kinh phí, gắn hỗ trợ với yêu cầu về công bố khoa học, sở hữu trí tuệ và chuyển giao kết quả.

Theo mục tiêu chương trình, ít nhất 60% kết quả nghiên cứu phải được công bố, 20% được đăng ký sở hữu trí tuệ và 15% được chuyển giao, thương mại hóa. Những yêu cầu này hướng hoạt động nghiên cứu đến kết quả có thể được ứng dụng, thay vì chỉ dừng ở đào tạo.

Tuy nhiên, tăng hỗ trợ tài chính chưa đủ để tạo ra nhà khoa học giỏi. Theo TS Đỗ Thị Kim Anh, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), nhà khoa học trẻ vẫn gặp khó khăn do thủ tục hành chính phức tạp, hạn chế về nguồn lực, cơ sở vật chất, dữ liệu nghiên cứu và lộ trình nghề nghiệp chưa thực sự hấp dẫn.

Chính sách vì vậy cần đi cùng môi trường nghiên cứu cởi mở, quyền tự chủ và cơ hội đảm nhận nhiệm vụ có ý nghĩa. Đây cũng là yêu cầu đặt ra với Hà Nội, nơi tập trung nguồn lực khoa học, công nghệ lớn của cả nước.

Hà Nội chủ động tạo nguồn nhân tài khoa học

Hà Nội có lợi thế đặc biệt về nguồn lực khoa học, công nghệ, với khoảng 70% tổ chức khoa học và công nghệ, trường đại học, viện nghiên cứu lớn của cả nước và hơn 60% nhà khoa học cả nước sinh sống, làm việc. Tuy nhiên, lợi thế này chưa đồng nghĩa thành phố đã có đủ đội ngũ chuyên gia đầu ngành và lực lượng kế cận trong những lĩnh vực công nghệ chiến lược.

Theo GS.TS Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, số lượng chuyên gia đầu ngành đạt trình độ quốc tế ở một số lĩnh vực còn khiêm tốn, đội ngũ kế cận chưa đáp ứng yêu cầu. Đặc biệt, những nhà khoa học có khả năng đảm nhiệm vai trò tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng, vừa có chuyên môn sâu, vừa có tầm nhìn chiến lược để giải quyết vấn đề phức tạp của Thủ đô và đất nước vẫn còn thiếu.

Thực tế này cho thấy Hà Nội không thể chỉ dựa vào việc thu hút chuyên gia đã thành danh, mà cần chủ động tạo nguồn nhân lực tinh hoa từ đội ngũ nghiên cứu trẻ.

Tại Kế hoạch hành động số 20-KH/BCĐ57 ngày 19-1-2026, Ban Chỉ đạo 57 Thành ủy đặt mục tiêu đào tạo 1.000 nghiên cứu sinh trong giai đoạn 2026-2030, gắn với các bài toán lớn, điểm nghẽn lớn của Thủ đô.

Điểm cốt lõi không nằm ở số lượng tiến sĩ được đào tạo, mà ở khả năng hình thành đội ngũ trực tiếp tham gia giải quyết những vấn đề Hà Nội đang cần lời giải. Nghiên cứu phải gắn với nhu cầu phát triển, có địa chỉ ứng dụng và khả năng tạo ra giá trị thực tiễn.

Để thực hiện mục tiêu, HĐND thành phố Hà Nội ban hành Nghị quyết số 57/2026/NQ-HĐND ngày 15-6-2026, quy định một số chính sách phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong đó, chính sách hỗ trợ nghiên cứu sinh gắn với nội dung nghiên cứu phục vụ các bài toán lớn của Thủ đô, đồng thời khuyến khích tham gia hội nghị, hội thảo khoa học và công bố kết quả nghiên cứu.

GS.TS Lê Anh Tuấn cho rằng, chính sách sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo tiến sĩ khi đề tài xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, có địa chỉ ứng dụng rõ ràng; đồng thời tạo điều kiện để các trường thúc đẩy hợp tác quốc tế, thu hút chuyên gia giỏi đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh.

Chính sách đã bước đầu được triển khai. Trong tháng 11-2026, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội bắt đầu tiếp nhận hồ sơ đề nghị hỗ trợ đào tạo nghiên cứu sinh phục vụ giải quyết bài toán lớn năm 2026, dự kiến xem xét hỗ trợ khoảng 100 nghiên cứu sinh.

Đối tượng được xem xét là nghiên cứu sinh có quốc tịch Việt Nam, đang theo học chương trình đào tạo tiến sĩ hoặc tương đương theo hình thức tập trung toàn thời gian tại các cơ sở đào tạo trong nước. Chuyên ngành và nội dung nghiên cứu luận án phải phục vụ giải quyết bài toán lớn của thành phố. Nội dung nghiên cứu phải được hội đồng tư vấn, chuyên gia tư vấn hoặc tổ chức tư vấn độc lập xét chọn.

Để khoản đầu tư tạo ra đội ngũ có năng lực, Hà Nội cần quan tâm cả chặng đường sau đào tạo: Tạo cơ hội tham gia nhóm nghiên cứu mạnh, giao nhiệm vụ phù hợp và tiếp cận phòng thí nghiệm, dữ liệu, nguồn lực. Cùng với đó, cần tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Qua đó, nhà khoa học trẻ có cơ hội tiếp cận thực tiễn và định hướng nghiên cứu sát hơn với nhu cầu phát triển.

Mục tiêu đào tạo 1.000 nghiên cứu sinh là bước khởi đầu trong chiến lược phát triển nhân tài khoa học của Hà Nội. Giá trị của chính sách không chỉ nằm ở số người được hỗ trợ, mà còn ở những nhà khoa học trẻ được hình thành, những công trình được triển khai và những vấn đề của Thủ đô được giải quyết bằng tri thức, công nghệ.

Mở đường cho nhân tài khoa học trẻ chính là đầu tư cho tương lai Hà Nội. Khi người trẻ được trao cơ hội, tin tưởng giao nhiệm vụ và có môi trường phát triển, khát vọng cống hiến mới có thể chuyển thành những đóng góp thiết thực cho Thủ đô.