GS.TSKH Vũ Minh Giang: Phát huy ý thức cội nguồn và truyền thống biển của Việt Nam

Đặc biệt, trong bối cảnh văn hóa đang được xác định là động lực quan trọng cho sự phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, những chia sẻ của GS.TSKH Vũ Minh Giang dưới đây sẽ giúp bạn đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về văn hóa Việt Nam, qua đó gợi mở những hướng phát huy giá trị văn hóa biển gắn với phát triển bền vững của các địa phương và đất nước.

- Thưa GS.TSKH Vũ Minh Giang, trong nhận thức phổ biến, khi nói tới Việt Nam người ta thường nghĩ về một nền văn minh nông nghiệp lúa nước với chủ nhân là những người nông dân gắn liền với ruộng đồng qua nhiều thế hệ. Nhưng Việt Nam cũng là quốc gia có đường bờ biển dài 3.260km. Theo ông, đặc điểm này đã ảnh hưởng như thế nào đến văn hóa Việt và được biểu hiện ra sao trong giai đoạn khởi nguồn của lịch sử dân tộc?

- Phải khẳng định rằng ngay từ buổi đầu dựng nước, biển và hải đảo đã giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam. Một trong những thành tựu nổi bật của giới sử học nói chung và khảo cổ học Việt Nam nói riêng là đã phân lập được phổ hệ văn hóa rõ ràng và liên tục từ văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun đến Đông Sơn. Chuỗi phát triển văn hóa kéo dài hàng nghìn năm này đã phản ánh quá trình tiến hóa liên tục của cư dân Việt cổ từ thời kỳ nguyên thủy sang thời đại kim khí và hình thành quốc gia sơ khai. Đỉnh cao của tiến trình ấy là văn hóa Đông Sơn, nền văn hóa rực rỡ gắn liền với thời đại các vua Hùng dựng nước. Văn hóa Đông Sơn không chỉ là bằng chứng về sự phát triển của một nền văn minh bản địa mà còn là cội nguồn sâu xa của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên càng ngày giới khoa học càng nhận thấy phổ hệ này khá đơn tuyến và chưa bao quát được những nền văn hóa được phát hiện ở ven biển và hải đảo.

Những nhận thức khoa học mới cho thấy các di tích khảo cổ thuộc thời đại Hùng Vương không chỉ phân bố ở miền núi và trung du mà còn xuất hiện với mật độ dày ở vùng ven biển và hải đảo. Điều đó cho thấy cư dân Văn Lang từ rất sớm đã có quá trình khai phá không gian sinh tồn rộng lớn, gắn kết chặt chẽ giữa miền núi, đồng bằng và biển đảo. Đây là một yếu tố hết sức quan trọng trong quá trình hình thành bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam - một dân tộc không chỉ gắn bó với ruộng đồng mà còn hướng ra biển. Đấy là chưa kể theo quan điểm chỉnh thể (Holistic viewpoint) văn hóa Việt Nam còn bao gồm cả văn hóa Sa Huỳnh, văn hóa Óc Eo, những nền văn hóa hướng biển, khai thác, chinh phục biển từ rất sớm.

- Như vậy, từ lịch sử hướng biển lâu đời của người Việt, theo GS, có thể kể đến những vùng văn hóa biển tiêu biểu nào đã góp phần định hình bản sắc văn hóa dân tộc?

- Như tôi đã nói, ý thức khai phá và làm chủ biển đảo là một yếu tố hết sức quan trọng trong quá trình hình thành bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam. Đặc biệt, trong thời đại Đông Sơn, nhiều mộ cổ hình thuyền đã được phát hiện tại khu vực Hải Phòng, cho thấy dấu ấn sâu đậm của văn hóa sông nước và hàng hải trong đời sống cư dân Việt cổ. Nổi bật nhất là mộ thuyền Việt Khê - một trong những di tích khảo cổ tiêu biểu nhất của văn hóa Đông Sơn và đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Mộ thuyền Việt Khê không chỉ có giá trị khảo cổ đặc biệt mà còn cho thấy sự gắn bó sâu sắc của cư dân Việt cổ với môi trường sông nước và biển cả, góp phần chứng minh rằng từ thời đại Hùng Vương, cư dân Văn Lang đã hình thành một nền văn hóa thống nhất trong đa dạng, kết nối giữa miền núi, trung du, đồng bằng và hải đảo. Chính quá trình giao lưu, cộng cư và hợp lực ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ cho dân tộc Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử.

- Bên cạnh những thành tựu khảo cổ học và các di sản vật thể, theo GS, đâu là những giá trị văn hóa phi vật thể được hình thành từ buổi đầu dựng nước và có vai trò quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc?

- Trước hết, phải nói rằng nếu không có nền tảng văn hóa dân tộc được hình thành từ thời Hùng Vương thì rất khó để người Việt có thể giữ vững bản sắc trong suốt hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Trong các giá trị văn hóa truyền thống được hình thành từ buổi đầu dựng nước này, tục thờ cúng Tổ tiên có ý nghĩa đặc biệt sâu sắc. Tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên không chỉ tồn tại trong phạm vi gia đình mà còn mở rộng thành tín ngưỡng thờ Quốc Tổ Hùng Vương - biểu tượng thiêng liêng của cội nguồn dân tộc. Qua hàng nghìn năm lịch sử, dù trải qua chiến tranh, biến động hay thời kỳ bị đô hộ, phong tục ấy vẫn được duy trì bền bỉ trong đời sống nhân dân. Chính tục thờ cúng Tổ tiên đã góp phần bảo tồn ý thức về cội nguồn dân tộc và giữ gìn tính liên tục của văn hóa Việt Nam.

- Thưa GS, lâu nay chúng ta vẫn hết sức trân trọng và gìn giữ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng như tín ngưỡng thờ Quốc Tổ Hùng Vương. Vậy các tín ngưỡng thờ cúng, các phong tục gắn liền với văn hóa biển khác cần được hiểu như thế nào?

- Cùng với tín ngưỡng thờ cúng các vua Hùng, biểu tượng thiêng liêng của cội nguồn dân tộc Việt Nam, cư dân vùng ven biển và hải đảo còn lưu giữ một hệ thống tín ngưỡng đặc sắc gắn với Đức Tổ phụ Lạc Long Quân. Điều đó phản ánh dấu ấn sâu đậm của truyền thuyết “Con Rồng cháu Tiên” trong đời sống văn hóa của người Việt từ buổi đầu dựng nước. Nếu các cộng đồng cư dân miền núi và trung du luôn hướng về Quốc Mẫu Âu Cơ thì nhiều cư dân vùng biển lại đặc biệt tôn kính Lạc Long Quân - người cha dẫn năm mươi người con xuống biển khai mở không gian sinh tồn nơi duyên hải và hải đảo. Đây không chỉ là tín ngưỡng dân gian mà còn là biểu hiện sinh động của ý thức nguồn cội và truyền thống biển của dân tộc Việt Nam.

Các giá trị văn hóa đó cũng góp phần lý giải vì sao cư dân vùng ven biển luôn có vai trò quan trọng trong lịch sử đấu tranh bảo vệ đất nước. Ngay từ thời Hai Bà Trưng, sử sách đã ghi nhận cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ phương Bắc đã nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ của nhân dân vùng duyên hải. Trong đó nổi bật là vai trò của nữ tướng Lê Chân, một nữ anh hùng tiêu biểu của vùng Đông Bắc. Hiện nay, tại Hải Phòng và Quảng Ninh, nữ tướng Lê Chân được thờ phụng ở nhiều đình, đền và di tích lịch sử.

Việc cư dân vùng duyên hải vừa thờ Quốc Tổ Hùng Vương, vừa tôn kính Đức Tổ phụ Lạc Long Quân và các nhân vật lịch sử như nữ tướng Lê Chân cho thấy sự kết nối bền chặt giữa truyền thuyết dựng nước với lịch sử giữ nước của dân tộc Việt Nam. Những giá trị ấy được lưu giữ không chỉ qua các di tích vật thể mà còn qua lễ hội, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Đây chính là những di sản văn hóa phi vật thể quý giá góp phần làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam suốt chiều dài lịch sử.

- GS có thể chia sẻ về việc gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể gắn liền với văn hóa biển đảo của dân tộc Việt trong bối cảnh đất nước bước vào chặng đường phát triển mới?

- Trong bối cảnh hiện nay, khi vị trí chiến lược của biển đảo ngày càng trở nên quan trọng đối với sự phát triển bền vững và bảo vệ chủ quyền quốc gia, việc phát huy các giá trị văn hóa gắn với truyền thống hướng biển của dân tộc càng có ý nghĩa thiết thực. Vì vậy, cùng với nghi lễ dâng hương Quốc Tổ Hùng Vương, theo tôi, cần nghiên cứu nâng tầm nghi lễ dâng hương Đức Tổ phụ Lạc Long Quân trở thành một nội dung quan trọng trong Giỗ Tổ Hùng Vương ngày mùng 10 tháng Ba âm lịch hằng năm. Điều đó không chỉ thể hiện sự tri ân đối với cội nguồn dân tộc mà còn góp phần khẳng định sâu sắc hơn truyền thống hướng biển, ý thức chủ quyền biển đảo và khát vọng trường tồn của dân tộc Việt Nam trong thời đại mới.

- Trân trọng cảm ơn GS!