Gỡ điểm nghẽn vận hành, nâng cao hiệu quả thiết chế văn hóa cơ sở

Khắc phục tình trạng vận hành không hiệu quả

Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, toàn thành phố hiện có 5.550 thôn, tổ dân phố, gồm 2.501 thôn và 3.049 tổ dân phố; trong đó có 4.534 nhà văn hóa, điểm sinh hoạt cộng đồng, đạt 81,69%. Ở cấp xã, phường, 86/126 đơn vị có thiết chế văn hóa cơ sở, đạt 68,25%; còn 40 xã, phường chưa có công trình thiết chế văn hóa cấp xã, tương đương 31,75%.

Đối với các công trình thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch quản lý, hiện có 15 thiết chế văn hóa, thể thao, trong đó 12 công trình được đánh giá hoạt động thường xuyên, hiệu quả, đạt tỷ lệ 80%. Hệ thống thiết chế phục vụ thanh niên, thiếu niên, nhi đồng gồm 4 cơ sở cấp thành phố, thuộc 2 đơn vị quản lý, vận hành chính là Cung Thanh niên Hà Nội và Cung Thiếu nhi Hà Nội.

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Xuân Tài, việc tiếp nhận, quản lý và duy trì hoạt động của hệ thống thiết chế sau sắp xếp cơ bản được quan tâm thực hiện. Công tác đầu tư, khai thác và sử dụng từng bước gắn với xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh và nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân.

Tuy nhiên, một số công trình được đầu tư quy mô lớn, cơ sở vật chất tương đối hiện đại nhưng hiệu quả khai thác chưa tương xứng. Sau khi chuyển đổi mô hình quản lý, phạm vi phục vụ và phương thức tổ chức hoạt động thay đổi, một số nơi chưa kịp xây dựng phương án khai thác phù hợp, tần suất sử dụng còn thấp, công năng chưa được phát huy đầy đủ, đặt ra nguy cơ lãng phí nguồn lực đầu tư.

Bên cạnh đó, công tác quản lý, vận hành ở cơ sở chưa thống nhất. Một số nơi chưa kiện toàn đầy đủ nhân lực, quy chế hoạt động, kế hoạch tổ chức và cơ chế phối hợp giữa chính quyền cơ sở với thôn, tổ dân phố, các đoàn thể và cộng đồng dân cư. Việc quản lý, khai thác tài sản công, cho thuê, liên doanh, liên kết và sử dụng chung công trình cũng còn những nội dung cần tiếp tục hướng dẫn, hoàn thiện, nhằm vừa khai thác hiệu quả tài sản, vừa bảo đảm công năng phục vụ cộng đồng.

Thí điểm nhiều mô hình mới

Nhằm khắc phục tình trạng “đầu tư xong nhưng khai thác chưa hiệu quả”, thành phố Hà Nội đang triển khai thí điểm mô hình tổ chức hoạt động tại thiết chế văn hóa cơ sở, nâng cao hiệu quả khai thác không gian văn hóa cộng đồng. Đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, khai thác hiệu quả cơ sở vật chất hiện có, góp phần hoàn thành chỉ tiêu 95% thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở hoạt động hiệu quả được đề ra tại Chương trình số 08-CTr/TU của Thành ủy.

Để triển khai thống nhất, Sở đã ban hành Hướng dẫn số 379/HD-SVHTT ngày 21-5-2026 về thí điểm mô hình tổ chức hoạt động tại thiết chế văn hóa cơ sở và Kế hoạch số 576/KH-SVHTT ngày 1-7-2026 về triển khai các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động tại thiết chế văn hóa cơ sở trên địa bàn thành phố năm 2026. Đồng thời, Sở phát động mô hình "Mỗi xã, phường có một mô hình hay, cách làm hiệu quả phát huy hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở"; đến nay, 126/126 xã, phường đã đăng ký triển khai.

Trên cơ sở rà soát điều kiện cơ sở vật chất và đặc điểm địa bàn, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch xác định xây dựng mô hình đại diện cho 3 nhóm: Nhà văn hóa có cơ sở vật chất đầy đủ, gồm nhà văn hóa và khu thể thao, tại các xã trung tâm; nhà văn hóa có cơ sở vật chất đầy đủ, gồm nhà văn hóa và khu thể thao, tại các phường ven đô; nhà văn hóa tại các phường trung tâm cơ bản bảo đảm diện tích tối thiểu nhưng không có khuôn viên, các hoạt động ngoài trời được bố trí tại những không gian công cộng phù hợp trên địa bàn.

Mới đây, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Hà Nội phối hợp với một số xã, phường ra mắt những mô hình mới. Điển hình là mô hình điểm thiết chế Nhà văn hóa - Khu thể thao thôn Vạn Điểm ở Phú Xuyên. Nhà văn hóa thôn Vạn Điểm được lựa chọn làm mô hình đại diện cho nhóm nhà văn hóa có cơ sở vật chất tương đối đầy đủ, gồm nhà văn hóa và khu thể thao, tại các xã trung tâm.

Mô hình được xây dựng trên cơ sở các hoạt động hiện có tại địa phương, đồng thời sắp xếp lại theo nội dung, thời gian, địa điểm và đối tượng tham gia. Các hoạt động gồm phục vụ nhiệm vụ chính trị; văn hóa - văn nghệ; thể dục - thể thao; văn hóa đọc; học tập cộng đồng; sinh hoạt dành cho các nhóm đối tượng và các hoạt động phát huy bản sắc làng nghề mộc Vạn Điểm.

Đầu tháng 8, mô hình “Nhà văn hóa hạnh phúc” và mô hình “Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi” ở phường Phúc Lợi được ra mắt. Theo đó, mô hình được phường Phúc Lợi triển khai theo hướng lấy người dân làm trung tâm, đổi mới phương thức tổ chức, quản lý và vận hành thiết chế văn hóa cơ sở. Phường lựa chọn các nhà văn hóa đủ điều kiện để thí điểm, thành lập Ban Chủ nhiệm, xây dựng phương án hoạt động, hoàn thiện quy chế, nội quy và chuẩn bị cơ sở vật chất.

Các nhà văn hóa được chỉnh trang theo hướng xanh, sạch, đẹp, an toàn, thân thiện; không gian được bố trí linh hoạt, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, học tập, rèn luyện và giao lưu của nhân dân. Điểm mới của mô hình không nằm ở việc xây dựng thêm công trình mà ở cách tổ chức, vận hành thiết chế hiện có theo hướng gần dân, phục vụ người dân và phát huy sự tham gia của cộng đồng.

Đáng chú ý, chuyển đổi số được đưa vào hoạt động nhà văn hóa thông qua Hệ sinh thái số “Nhà văn hóa hạnh phúc”. Thông qua mã QR, người dân có thể cập nhật thông tin, theo dõi lịch hoạt động, tham gia Fanpage, điểm danh trực tuyến và chia sẻ cảm nhận, đánh giá mức độ hài lòng. Hoạt động tại các nhà văn hóa được định hướng theo 5 trục: Hạnh phúc từ tri thức, hạnh phúc từ sức khỏe, hạnh phúc từ văn hóa, hạnh phúc từ kỹ năng sống và hạnh phúc từ sự gắn kết cộng đồng. Qua đó, nhà văn hóa từng bước trở thành không gian để người dân gặp gỡ, học hỏi, rèn luyện, giao lưu và cùng xây dựng cộng đồng đoàn kết, văn minh.

Phường Bồ Đề mới đây ra mắt mô hình “Không gian văn hóa – Kết nối cộng đồng” tại Nhà sinh hoạt cộng đồng chung cư Hanoi Homeland – Tổ dân phố số 23. Mô hình được xây dựng theo hướng thân thiện, thiết thực, phù hợp với nhu cầu của người dân. Không gian được bố trí các khu vực đọc sách, báo; giới thiệu thông tin, tài liệu tuyên truyền; tổ chức sinh hoạt cộng đồng, giao lưu văn hóa, văn nghệ; phổ biến kiến thức, kỹ năng sống và hướng dẫn người dân tiếp cận các tiện ích phục vụ đời sống.

Lấy người dân làm trung tâm

Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Xuân Tài cho biết, Thành phố đặt mục tiêu 95% thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở hoạt động hiệu quả. Trong đó, nhà văn hóa thôn, tổ dân phố là những thiết chế gần dân nhất, cần được tổ chức hoạt động phù hợp, trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, giao lưu và gắn kết cộng đồng. Mô hình có tiêu chuẩn, tiêu chí rõ ràng, chú trọng quản trị thông minh, không gian thân thiện, hoạt động đa dạng và phù hợp với đặc điểm dân cư địa phương.

Đánh giá về sự đổi mới này, PGS.TS Nguyễn Đức Chiện, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam), cho rằng việc đổi mới phương thức quản trị chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị dựa trên cộng đồng là điều kiện quan trọng để thiết chế văn hóa thực sự phát huy vai trò trong đời sống người dân.

Ông cũng cho rằng, song song với đó, cần đổi mới cách đánh giá hiệu quả hoạt động. “Cần đánh giá bằng các chỉ số đầu ra như: Tỷ lệ người dân tham gia, mức độ đa dạng của hoạt động văn hóa - thể thao, sự hài lòng của cộng đồng, hiệu quả khai thác cơ sở vật chất, khả năng huy động nguồn lực xã hội và mức độ ứng dụng công nghệ số. Khi thiết chế văn hóa được quản trị theo hướng lấy người dân làm trung tâm, các công trình này sẽ thực sự trở thành không gian văn hóa sống, góp phần nâng cao chất lượng đời sống văn hóa, sự hài lòng mỗi người dân và tăng cường sự gắn kết xã hội ở khu dân cư” – PGS.TS Nguyễn Đức Chiện nhấn mạnh.