Gỡ “điểm nghẽn” cho doanh nghiệp spin-off từ viện, trường

Hội thảo nhằm lấy ý kiến hoàn thiện dự thảo Nghị quyết triển khai Điểm g Khoản 2 Điều 18 Luật Thủ đô 2026, tạo hành lang pháp lý cho các cơ sở giáo dục đại học công lập, cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập, tổ chức khoa học và công nghệ công lập tham gia thành lập, góp vốn, quản lý, điều hành doanh nghiệp để thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học.

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS Lê Xuân Rao, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội nhấn mạnh, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng nhất của tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, nhiều kết quả nghiên cứu có giá trị hiện vẫn “nằm trên giấy”, chậm được thương mại hóa; việc hình thành doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ, (spin-off) từ trường đại học và viện nghiên cứu còn hạn chế; cơ chế để nhà khoa học, viên chức công lập tham gia góp vốn, quản lý, điều hành doanh nghiệp vẫn còn nhiều vướng mắc về pháp lý, tài chính, quản trị và trách nhiệm công vụ.

Theo TS Lê Xuân Rao, Hà Nội là trung tâm lớn của cả nước về giáo dục đào tạo, khoa học công nghệ và đội ngũ trí thức, với hệ thống lớn các trường đại học, viện nghiên cứu, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và tổ chức khoa học công nghệ công lập. Thành phố có tiềm năng mạnh về nghiên cứu khoa học, sáng chế, giải pháp công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao. Vì vậy, việc xây dựng một nghị quyết chuyên đề để cụ thể hóa cơ chế cho phép các cơ sở công lập và đội ngũ viên chức tham gia thành lập doanh nghiệp, góp vốn, quản lý, điều hành doanh nghiệp nhằm thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học là chủ trương đúng đắn, kịp thời và có ý nghĩa đột phá.

Ông cho rằng, đây không chỉ là câu chuyện về cơ chế quản lý mà còn là bước đi quan trọng để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiện đại, phát triển doanh nghiệp khoa học công nghệ, thúc đẩy kinh tế tri thức và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách nhà nước cũng như trí tuệ của đội ngũ nhà khoa học Thủ đô.

Tại hội thảo, nhiều chuyên gia, nhà khoa học đã tập trung phân tích những điểm mới của dự thảo Nghị quyết, đồng thời đề xuất các cơ chế để tháo gỡ rào cản trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học.

PGS.TS Trương Ngọc Kiểm, Giám đốc Công viên Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định, dự thảo Nghị quyết có nhiều tiến bộ so với Nghị định số 271/2025/NĐ-CP của Chính phủ. Trong đó, đáng chú ý là việc mở rộng quyền của viên chức; bổ sung cơ chế bảo vệ theo hướng “chấp nhận rủi ro”; quy định cụ thể hơn về phân chia lợi nhuận; bổ sung hỗ trợ kinh phí cho hoạt động tư vấn hồ sơ và thẩm định giá tài sản góp vốn. Theo ông, dự thảo cũng thể hiện tinh thần chủ động thúc đẩy hình thành doanh nghiệp spin-off thay vì chỉ dừng ở mức “cho phép và hướng dẫn” như trước đây.

Tuy nhiên, PGS.TS Trương Ngọc Kiểm cho rằng, một số quy định vẫn chưa thực sự tạo đột phá về thực thi. Đặc biệt, Điều 6 về xác định giá trị tài sản là kết quả nghiên cứu khoa học vẫn còn nhiều vướng mắc. Nếu việc lựa chọn đơn vị tư vấn định giá phải thực hiện theo quy định đấu thầu thì có thể mất từ 3-4 tháng mới hoàn tất quy trình. Trong khi đó, nếu giao thủ trưởng đơn vị công lập trực tiếp thực hiện thẩm định giá thì nguy cơ “không ai dám làm” vẫn hiện hữu do tâm lý e ngại trách nhiệm. Ông cũng lưu ý, đối tượng áp dụng của dự thảo hiện mới giới hạn ở các cơ sở công lập thuộc phạm vi quản lý của thành phố Hà Nội, khiến phạm vi tác động còn hẹp. Thực tế, Hà Nội có hơn 90 trường đại học và viện nghiên cứu, nhưng nếu giữ cách quy định này thì chỉ có khoảng 3-5 trường, cao đẳng thuộc diện áp dụng.

Trong khi đó, bà Lê Thanh Hiếu, đại diện Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội đánh giá, dự thảo Nghị quyết có tính kế thừa khá rõ từ Nghị định số 271/2025/NĐ-CP, đồng thời bổ sung nhiều nội dung mới phù hợp với thực tiễn. Bà cho rằng, dự thảo đã giải thích rõ hơn các khái niệm như “thành lập doanh nghiệp”, “tham gia thành lập doanh nghiệp”, “tham gia góp vốn vào doanh nghiệp”; điều chỉnh thẩm quyền quyết định sử dụng tài sản công để góp vốn; mở rộng phương thức xác định giá trị tài sản và mở rộng quyền của viên chức tham gia điều hành doanh nghiệp.

Theo bà Hiếu, việc bổ sung cơ chế phân chia lợi nhuận, xử lý rủi ro cũng như hỗ trợ thủ tục, hỗ trợ kinh phí là những điểm mới quan trọng, được các cơ sở công lập đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, dự thảo vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm tính đồng bộ với hệ thống pháp luật mới ban hành, nhất là Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 và các nghị định hướng dẫn liên quan.

Bà cũng đề nghị cơ quan soạn thảo cần làm rõ hơn một số quy định liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ được sử dụng để góp vốn; thẩm quyền quyết định tài sản góp vốn; trách nhiệm của các sở, ngành trong tổ chức thực hiện; cũng như căn cứ xác định mức hỗ trợ kinh phí cho hoạt động tư vấn hồ sơ, thẩm định giá tài sản. Theo bà, nếu quy định chưa rõ ràng sẽ dẫn tới khó khăn trong quá trình áp dụng và phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các đơn vị.

Ở góc độ nghiên cứu chính sách, TS Phạm Hồng Quách, Viện Thống kê và Đánh giá khoa học, Cục Thông tin, Thống kê (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, dự thảo Nghị quyết đã đi đúng hướng nhưng vẫn còn thiên về “quản lý giao dịch” hơn là “kích hoạt thị trường”. Theo ông, đặc thù của các công nghệ deep-tech hay kết quả nghiên cứu từ viện, trường là thường chưa trưởng thành về thị trường, do đó không thể chỉ tiếp cận theo logic định giá tài sản để giao dịch như đối với tài sản hữu hình thông thường.

TS Phạm Hồng Quách dẫn kinh nghiệm quốc tế từ Hoa Kỳ, Israel và Singapore để cho thấy điểm cốt lõi trong phát triển doanh nghiệp spin-off là phải trao quyền tự chủ rõ ràng cho đơn vị chủ trì tài sản trí tuệ; bảo vệ người ra quyết định; đồng thời xây dựng hệ sinh thái trung gian hỗ trợ thương mại hóa. Ông cho rằng, “được phép” chưa đồng nghĩa với “dám làm”, bởi rào cản lớn nhất hiện nay chính là tâm lý sợ trách nhiệm khi xử lý tài sản công là tài sản trí tuệ.

Từ đó, TS Phạm Hồng Quách đề xuất dự thảo Nghị quyết cần bổ sung quy định cho phép đơn vị chủ trì được chủ động lựa chọn phương thức thương mại hóa phù hợp như góp vốn, cấp quyền khai thác, chuyển nhượng hay thành lập doanh nghiệp spin-off trong một ngưỡng giá trị nhất định. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế miễn trừ hoặc giảm nhẹ trách nhiệm cho người thực hiện đúng quy trình nhưng hoạt động thương mại hóa không đạt kết quả như kỳ vọng do nguyên nhân khách quan. Bên cạnh đó, Hà Nội cũng cần phát triển mạng lưới văn phòng chuyển giao công nghệ, quỹ đầu tư giai đoạn sớm, đơn vị tư vấn pháp lý và định giá tài sản trí tuệ để giảm chi phí giao dịch cho các trường đại học và viện nghiên cứu.

Nhiều ý kiến tại hội thảo thống nhất rằng, nếu được hoàn thiện theo hướng trao quyền thực chất, giảm rủi ro thể chế và tạo động lực kinh tế cho nhà khoa học, Nghị quyết sẽ góp phần thúc đẩy mạnh mẽ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Thủ đô, tạo điều kiện để các kết quả nghiên cứu khoa học sớm chuyển hóa thành sản phẩm, doanh nghiệp và giá trị kinh tế thực tiễn.