Giáo dục sáng tạo và phát triển bền vững: Công nghệ phải phục vụ sự phát triển của người học

Tại phiên chuyên đề “Giáo dục sáng tạo và phát triển bền vững” trong khuôn khổ Diễn đàn Văn hóa và Giáo dục Mùa thu lần thứ ba - AFCE 2026, nhiều nghiên cứu đã đặt ra yêu cầu đổi mới từ phương pháp giảng dạy, năng lực giáo viên đến môi trường học tập và cơ chế phối hợp trong đào tạo.

Điểm chung là công nghệ phải phục vụ sự phát triển của con người, không thay thế tư duy độc lập.

Đổi mới từ năng lực người dạy và cách học

Giáo dục sáng tạo không được đo bằng số lượng thiết bị, nền tảng số hay công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) trong trường học, mà ở khả năng khơi gợi sự chủ động của người học. Quan trọng là tạo điều kiện để học sinh tìm tòi, đặt câu hỏi, trao đổi, thử nghiệm và tự tìm lời giải, qua đó chuyển từ tiếp nhận kiến thức sang phát triển năng lực.

Tham luận “Giáo dục sáng tạo trong kỷ nguyên số: Động lực thúc đẩy phát triển bền vững” của nhóm tác giả Đặng Thị Minh Hiền (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) và Nghiêm Xuân Khoát (Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia) chỉ ra ba yếu tố làm nên giáo dục sáng tạo, gồm phương pháp giảng dạy đổi mới, ứng dụng công nghệ số và môi trường học tập mở.

Từ phỏng vấn sâu các chuyên gia giáo dục, nhà quản lý, kết hợp thảo luận nhóm và phân tích tài liệu chính sách, nhóm tác giả xây dựng mô hình cho thấy công nghệ số tạo điều kiện cho những cách dạy và học mới, còn giáo dục sáng tạo là cầu nối chuyển những tác động đó thành giá trị phát triển bền vững.

Để những đổi mới trong phương pháp dạy học thực sự đi vào thực tiễn, đội ngũ giáo viên cần được chuẩn bị tốt về năng lực. Đây là vấn đề được tác giả Nguyễn Thị Thuần (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) và Nguyễn Thành Nam (Tổ chức Kenan Foundation Asia) đề cập trong tham luận “Giáo dục sáng tạo vì phát triển bền vững: Đề xuất khung năng lực cho sinh viên sư phạm ngành Khoa học tự nhiên ở Việt Nam”.

Từ việc tổng quan 37 nguồn nghiên cứu trong nước và quốc tế giai đoạn 2015-2026, nhóm tác giả đề xuất khung năng lực gồm bốn thành tố, tập trung vào nhận thức về phát triển bền vững, sư phạm sáng tạo, hành động và hợp tác, năng lực số và AI. Khung năng lực được xây dựng theo hướng phù hợp với đặc thù đào tạo giáo viên Khoa học tự nhiên ở Việt Nam. Tuy nhiên, đây mới là đề xuất ban đầu, chưa qua thẩm định chuyên gia và kiểm định thực nghiệm, nên cần tiếp tục nghiên cứu để xác nhận tính phù hợp trước khi vận dụng.

Công nghệ hỗ trợ, không thay thế tư duy

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong học tập cũng đặt ra yêu cầu để người học giữ được khả năng tư duy và đánh giá độc lập. Nghiên cứu của tác giả Phan Thị Mai Hoa (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) với 200 sinh viên tại một số trường đại học ở Hà Nội cho thấy việc sử dụng AI có mối liên hệ tích cực với hiệu quả học tập và tư duy phản biện, trong đó mối liên hệ với hiệu quả học tập rõ hơn.

Tuy nhiên, mức độ phụ thuộc công nghệ có thể làm suy yếu những tác động tích cực này. Do khảo sát được thực hiện tại một thời điểm và sử dụng mẫu thuận tiện, kết quả chưa đủ cơ sở khẳng định quan hệ nhân quả. Từ đó, nghiên cứu nhấn mạnh AI nên là công cụ hỗ trợ học tập, không làm thay quá trình suy nghĩ và đánh giá độc lập của sinh viên.

Trong khi đó, nghiên cứu của ông Đào Tân Lý (Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội) khảo sát 329 cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên và học sinh để xây dựng thang đo văn hóa nhà trường phổ thông. Kết quả, tác giả đề xuất 8 nhóm tiêu chí với 42 chỉ báo, đạt điểm đánh giá trung bình 4,30/5,00. Nghiên cứu gợi mở việc đổi mới giáo dục không chỉ nằm ở chương trình hay phương pháp dạy học, mà còn cần bắt đầu từ xây dựng văn hóa nhà trường, trong đó đề cao giao tiếp, ứng xử, sự tôn trọng và tinh thần hợp tác.

Từ môi trường giáo dục phổ thông, vấn đề này tiếp tục được nhìn nhận ở góc độ đào tạo giáo viên. Trong nghiên cứu “Xây dựng môi trường văn hóa - giáo dục sáng tạo nhằm phát triển năng lực nghề nghiệp của sinh viên khối ngành sư phạm”, nhóm nghiên cứu đến từ một số trường đại học trong nước và quốc tế đề xuất mô hình môi trường văn hóa - giáo dục sáng tạo gồm sáu thành tố. Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của tương tác xã hội, học tập cộng tác và sự hỗ trợ của giảng viên trong quá trình hình thành năng lực nghề nghiệp cho sinh viên.

Theo nhóm tác giả, môi trường đào tạo cần có sự kết hợp giữa cơ sở vật chất hiện đại, các mối quan hệ nhân văn và công nghệ giáo dục, tạo điều kiện để giáo viên tương lai phát triển toàn diện. Mô hình này cần tiếp tục được kiểm chứng qua thực tiễn đào tạo tại các cơ sở giáo dục sư phạm.