Giáo dục quyền công dân số để trẻ “biết sống” trên không gian mạng

Trong những năm gần đây, môi trường số tại Việt Nam phát triển mạnh mẽ, trở thành một phần thiết yếu của đời sống xã hội, đặc biệt đối với thế hệ trẻ. Tuy nhiên, cùng với sự phổ cập sâu rộng của kết nối internet, các rủi ro trực tuyến cũng gia tăng rõ rệt. Trên không gian mạng, nhiều trẻ em đã từng gặp hoặc phải đối mặt với những nội dung xấu độc, bị lừa đảo hoặc đe dọa. Điều đó cho thấy mức độ tham gia môi trường số của trẻ em Việt Nam đang vượt trước khả năng trẻ được trang bị kỹ năng và nhận thức về cộng đồng mạng.

Vì lẽ đó, cuốn sách chuyên khảo “Giáo dục quyền công dân số ở trường phổ thông: Tiếp cận và thực thi” vừa được ra mắt độc giả, do tác giả Lê Thị Thanh Tịnh và cộng sự biên soạn với mong muốn cung cấp một cách tiếp cận toàn diện, hỗ trợ giáo viên, nhà quản lý giáo dục và các bên liên quan trong việc triển khai giáo dục công dân số phù hợp với bối cảnh Việt Nam.

Theo các tác giả, một đứa trẻ không trở thành công dân số chỉ vì biết dùng máy tính hay tìm kiếm Google. Trẻ cần học cách suy nghĩ độc lập giữa ma trận thông tin, biết đặt câu hỏi trước những giá trị được đề xuất và có khả năng hành động có đạo đức trong thế giới phi vật thể. Trở thành công dân số là học cách tái hiện bản thân, bảo vệ phẩm giá và tham gia có trách nhiệm vào cộng đồng mạng toàn cầu, nơi các biên giới địa lý đã nhường chỗ cho thuật toán, mã hóa và quyền truy cập.

“Công dân số không phải là một “kĩ năng” để dạy trong vài tiết học, mà là một “phẩm chất sống” cần được nuôi dưỡng liên tục - từ sách giáo khoa, chương trình học, bài giảng của giáo viên đến chính cách người lớn sống và tương tác trên mạng” - TS Khoa học giáo dục Lê Thị Thanh Tịnh khẳng định. Bởi vậy, đã đến lúc giáo dục cần chuyển trọng tâm từ dạy “kĩ năng số” sang bồi dưỡng tư duy công dân số - những con người có khả năng sống, phản tư và hành động một cách tự chủ trong một thế giới đang bị mạng hóa sâu sắc.

Cuốn sách “Giáo dục quyền công dân số ở trường phổ thông: Tiếp cận và thực thi” được cấu trúc thành 3 phần lớn, tương ứng với 3 trụ cột chính là “Khung năng lực công dân số”, “Nội dung cốt lõi của giáo dục công dân số”, và “Chiến lược triển khai giáo dục công dân số trong nhà trường”. Qua đó, cuốn sách không chỉ cung cấp nền tảng lý luận mà còn đưa ra các gợi ý thực hành cụ thể bằng các trò chơi học tập, bài kiểm tra, bộ câu hỏi trắc nghiệm nhằm giúp giáo viên và nhà trường có thể triển khai các hoạt động giáo dục phù hợp với bối cảnh thực tế.

Một điểm nổi bật của cuốn sách là việc tham chiếu và phân tích các khung năng lực quốc tế như UNESCO, OECD hay ISTE, từ đó, đề xuất các hướng tiếp cận linh hoạt để giáo dục Việt Nam có thể bắt nhịp với xu thế toàn cầu đồng thời vẫn đảm bảo phù hợp với đặc thù trong nước. Cuốn sách cũng cung cấp các mô hình quốc tế và gợi ý thiết kế hoạt động học tập có thể tùy biến theo từng bối cảnh giáo dục.

Không dừng lại ở khía cạnh kỹ năng sử dụng công nghệ, cuốn sách đặc biệt nhấn mạnh đến các yếu tố như đạo đức số, an toàn thông tin, sức khỏe tinh thần và trách nhiệm công dân trong môi trường trực tuyến. Đây là những năng lực cốt lõi giúp người học không chỉ “biết dùng công nghệ” mà còn “biết sống trong môi trường số”.

Được biên soạn dành cho các nhà quản lý giáo dục, giáo viên, nhà nghiên cứu, chuyên gia công nghệ, song cuốn sách cũng là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng chương trình giáo dục tích hợp về công dân số, cũng như cho các bậc phụ huynh và bất kỳ ai quan tâm đến việc xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh và có trách nhiệm.

Cuốn sách “Giáo dục quyền công dân số ở trường phổ thông: Tiếp cận và thực thi” do NXB Dân Trí cùng Trung tâm nghiên cứu xuất bản và giáo dục (IPER) liên kết xuất bản.