Giảm muối, kiểm soát thực phẩm chế biến: “Chìa khóa” đẩy lùi gánh nặng bệnh mạn tính

Báo động xu hướng trẻ hóa bệnh không lây nhiễm

- Thưa PGS.TS, các số liệu nghiên cứu gần đây cho thấy mô hình bệnh tật tại Việt Nam đang có sự chuyển dịch rất đáng lo ngại. Xin bà cho biết rõ hơn về thực trạng này?

- Hiện nay, Việt Nam đang phải đối mặt với "gánh nặng kép" về bệnh tật khi các bệnh truyền nhiễm vẫn hiện hữu song hành cùng sự bùng nổ của các bệnh không lây nhiễm (NCD). Hiện nhóm bệnh này chiếm tới khoảng 80% tổng số ca tử vong và gần 74% tổng gánh nặng bệnh tật trên cả nước. Mỗi năm, nước ta ghi nhận khoảng 200.000 ca tử vong do tim mạch và khoảng 200.000 ca đột quỵ.

Đặc biệt đáng lo ngại là xu hướng trẻ hóa rõ rệt, khi người trẻ và trung niên chiếm tới 30% tổng số ca đột quỵ. Kết quả điều tra STEPS giai đoạn 2015-2021 chỉ ra các yếu tố nguy cơ chuyển hóa tăng rất nhanh: Tỷ lệ tăng huyết áp ở người trưởng thành tăng từ 18,9% lên 26,2% (tức cứ 4 người lớn thì có hơn 1 người mắc); đái tháo đường tăng gần gấp đôi (từ 4,1% lên 7,1%, tương đương khoảng 5 triệu người). Tỷ lệ đồng mắc cả hai bệnh này ở lứa tuổi 25-64 đã tăng hơn 8 lần trong vòng một thập kỷ.

Đáng nói, tốc độ gia tăng các yếu tố nguy cơ chuyển hóa đang chạy nhanh hơn năng lực dự phòng và quản lý tại y tế cơ sở. Nếu không can thiệp kịp thời vào chế độ ăn, đây sẽ là gánh nặng khổng lồ đổ dồn lên hệ thống y tế trong 10-15 năm tới.

- Vậy thói quen dinh dưỡng và môi trường thực phẩm hiện nay đang tác động như thế nào đến sự gia tăng này, thưa bà?

- Chế độ ăn uống không hợp lý chính là nguyên nhân hàng đầu. Chúng ta đang chứng kiến sự dịch chuyển bất lợi trong khẩu phần của người Việt: Lượng tiêu thụ thịt tăng vọt từ 84g lên 136,4g/người/ngày (khu vực đô thị lên tới 155,3g/ngày), trong khi mức tiêu thụ rau và quả chín chỉ đạt khoảng 66-77% so với nhu cầu khuyến nghị. Tiêu thụ đồ uống có đường cũng tăng tới 350% trong 15 năm qua.

Hệ quả là chúng ta đang đối mặt với “ba gánh nặng dinh dưỡng” cùng tồn tại: Suy dinh dưỡng thấp còi ở vùng sâu vùng xa; thiếu vi chất dinh dưỡng (“đói tiềm ẩn”); sự bùng nổ thừa cân, béo phì ở đô thị. Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5-19 tuổi đã tăng 2,2 lần trong 10 năm; khảo sát tại nội thành Hà Nội cho thấy có 45-55% học sinh tiểu học thừa cân, béo phì. Sự bùng nổ của thực phẩm siêu chế biến (UPF), thức ăn nhanh giàu năng lượng, nhiều chất béo chuyển hóa và natri đang đẩy nhanh các nguy cơ tim mạch và đái tháo đường.

Không nên duy trì thói quen ăn mặn

- Muối (natri) được coi là yếu tố dinh dưỡng gây tử vong nhiều nhất toàn cầu. Người Việt hiện ăn mặn ra sao và đâu là những ngộ nhận phổ biến, thưa bà?

- Mặc dù lượng muối tiêu thụ bình quân đã giảm từ 9,4g/ngày (năm 2015) xuống 8,1g/ngày (năm 2021), nhưng con số này vẫn cao gấp 1,6 lần so với khuyến nghị dưới 5g/ngày của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Điểm đặc thù của Việt Nam là 70% lượng natri nạp vào đến từ gia vị nêm nếm và thói quen chấm, chan khi nấu ăn và dùng bữa tại gia đình.

Nhiều người vẫn mang tâm lý chủ quan: “Ngày xưa các cụ ăn mặn cả đời có sao đâu”. Chúng ta cần hiểu rằng, trước đây cha ông ta chưa có tủ lạnh, phương tiện bảo quản hiện đại nên bắt buộc phải ướp mặn, phơi khô để lưu trữ thực phẩm, lâu dần hình thành thói quen. Ngày nay, công nghệ bảo quản đã rất tốt, chúng ta hoàn toàn có điều kiện dùng thực phẩm tươi sống thì không việc gì phải duy trì thói quen ăn quá mặn ấy nữa.

Các bằng chứng khoa học quốc tế đã chứng minh rất rõ: Chỉ cần giảm bớt 1g muối mỗi ngày so với mức hiện tại, chúng ta đã có thể giảm từ 30-40% nguy cơ tiến triển tăng huyết áp. Một số người lại chuộng muối hột, muối mỏ vì nghĩ có nhiều vi lượng tốt cho sức khỏe. Dù loại muối nào có khoáng chất thì nguyên tắc cốt lõi vẫn là “dùng đủ và dùng đúng”. Chúng tôi khuyến nghị người dân nên sử dụng muối có tăng cường I-ốt để phòng chống rối loạn do thiếu I-ốt, nhưng tuyệt đối không vì thế mà nêm nếm quá tay.

- Bà có lời khuyên cụ thể nào để mỗi gia đình kiểm soát lượng natri hằng ngày một cách đơn giản nhất?

- Viện Dinh dưỡng đã phát triển ứng dụng dinh dưỡng số (như ứng dụng VN-eNutrition) để người dân, đặc biệt là các bà mẹ, có thể tra cứu lượng natri trong thực phẩm tươi sống cũng như thực phẩm bao gói sẵn.

Trong thực hành hằng ngày, quy tắc vàng là: “Chấm nhẹ tay, pha loãng nước chấm”. Khi nấu cho trẻ nhỏ, tuyệt đối không nên cho thêm gia vị mặn. Trên bàn ăn gia đình, hãy hạn chế bày sẵn các bát nước chấm, nước sốt nguyên chất để tránh việc trẻ nhỏ thuận tay chấm liên tục. Đồng thời tăng cường tối đa thực phẩm tươi sống, ăn nhiều rau quả thay vì thực phẩm chế biến sẵn để cơ thể tự cân bằng tỷ lệ Natri/Kali tự nhiên.

- Xin trân trọng cảm ơn bà!