Giảm giờ làm: Không thể mãi cạnh tranh bằng sức người

Mới đây, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam kiến nghị sửa đổi quy định về thời giờ làm việc bình thường, theo hướng xây dựng lộ trình giảm từ 48 giờ xuống còn 40-44 giờ/tuần, tiến tới thống nhất với khu vực công.

Đề xuất này đang nhận được sự quan tâm bởi sau nhiều năm phát triển, sức cạnh tranh của nền kinh tế không thể chỉ dựa vào việc người lao động có mặt lâu hơn tại nơi làm việc. Khi công nghệ, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo ngày càng thay đổi phương thức sản xuất, bài toán đặt ra là làm sao làm việc ít thời gian hơn nhưng tạo ra giá trị cao hơn.

Không chỉ là bớt giờ làm

Gần 5 năm làm việc tại Khu công nghiệp Thăng Long (Hà Nội), chị Lê Thị Chúc phần lớn dành thời gian trong tuần cho công việc. Những đợt tăng ca liên tục khiến chị thời gian dành cho gia đình, con cái và chăm sóc sức khỏe ngày càng hạn hẹp.

“Nếu giảm giờ làm mà vẫn bảo đảm thu nhập thì đây sẽ là động lực để người sử dụng lao động đầu tư thiết bị, công nghệ, vừa nâng năng suất, vừa giảm thời gian lao động cho công nhân”, chị Lê Thị Chúc chia sẻ.

Theo Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động thành phố Hà Nội Nguyễn Huy Khánh, giảm giờ làm là xu hướng tất yếu khi năng suất lao động ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào máy móc và công nghệ. “Hiện nay, nhiều công đoạn đã được tự động hóa. Nếu doanh nghiệp đầu tư công nghệ tốt thì hiệu quả sản xuất không nhất thiết phải dựa vào việc kéo dài thời gian làm việc của công nhân”, ông Nguyễn Huy Khánh nói.

Thực tế, người lao động trong khu vực hành chính, sự nghiệp công lập phổ biến làm việc 40 giờ/tuần, trong khi thời giờ làm việc bình thường của người lao động trong doanh nghiệp có thể lên tới 48 giờ. Khoảng cách 8 giờ mỗi tuần, nếu cộng lại trong cả năm, là một quỹ thời gian rất lớn.

Vì vậy, giảm giờ làm trước hết là vấn đề về chất lượng cuộc sống của hàng chục triệu người lao động. Tuy nhiên, đây không phải câu chuyện đơn giản là “bớt” vài giờ làm việc mỗi tuần. Bài toán khó hơn là người lao động làm ít giờ hơn nhưng thu nhập không giảm, còn doanh nghiệp vẫn bảo đảm sản lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh. Do đó, giảm giờ làm phải đi cùng tăng năng suất lao động, đầu tư công nghệ, đổi mới quản trị và tổ chức lại sản xuất.

Doanh nghiệp cũng phải thay đổi

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Quỳnh, Giám đốc Công ty cổ phần Nosava cho rằng, xây dựng lộ trình giảm thời giờ làm xuống 40-44 giờ/tuần là phù hợp với xu hướng phát triển. Doanh nghiệp này đã chủ động giảm thời gian làm việc đối với khối văn phòng, chỉ bố trí làm sáng thứ bảy thay vì cả ngày như trước. Theo ông Nguyễn Văn Quỳnh, việc này vừa giúp giảm một phần chi phí vận hành, vừa tạo điều kiện để người lao động cân bằng cuộc sống, giảm áp lực đi lại và có thêm thời gian nghỉ ngơi, từ đó nâng cao hiệu quả công việc.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Văn Quỳnh cho rằng chính sách giảm giờ làm cần có độ linh hoạt nhất định. Với các nhà máy sản xuất, việc duy trì hoạt động để đáp ứng đơn hàng có những yêu cầu khác với khối văn phòng. “Nhà máy phải duy trì hoạt động liên tục để đáp ứng đơn hàng. Nếu giảm giờ làm thì cần có lộ trình phù hợp để doanh nghiệp chủ động bố trí nhân sự, sản xuất và chi phí”, ông Nguyễn Văn Quỳnh nhấn mạnh.

Đây cũng là lý do nhiều ý kiến cho rằng nếu giảm giờ làm thì cần một lộ trình đủ rõ để doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị, thay vì thay đổi đột ngột.

Về vấn đề này, Luật sư Lê Đình Quảng, nguyên Phó Trưởng ban Chính sách pháp luật Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đánh giá, giai đoạn này thích hợp để giảm giờ làm ở khu vực doanh nghiệp xuống dưới 48 giờ/tuần và quy định trong luật, thay vì chỉ khuyến khích doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo ông, giảm ngay từ 48 giờ xuống 40 giờ có thể tạo áp lực lớn đối với doanh nghiệp. Vì vậy, cần thực hiện theo từng bước: Trước mắt giảm xuống 44 giờ/tuần, sau đó đặt mục tiêu đến năm 2030 còn 40 giờ/tuần và xa hơn, đến năm 2045 có thể giảm xuống dưới 40 giờ/tuần như một số quốc gia phát triển.

“Nếu lộ trình rõ ràng, doanh nghiệp sẽ chủ động sắp xếp nhân sự, đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất lao động và xây dựng kế hoạch sản xuất kinh doanh phù hợp. Cách làm này giúp hạn chế những cú sốc đối với doanh nghiệp”, ông Lê Đình Quảng nhấn mạnh.

Sức ép tích cực cho năng suất

Góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động do Bộ Nội vụ xây dựng, Sở Nội vụ Sơn La cũng đề xuất quy định lộ trình giảm thời giờ làm việc bình thường của lao động khu vực tư nhân xuống 40-44 giờ/tuần, thống nhất với khu vực công.

Cơ quan này cho rằng giảm giờ làm cần gắn với các giải pháp nâng cao năng suất lao động, qua đó phục vụ mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Đồng thời, cần bổ sung trách nhiệm của người sử dụng lao động về bữa ăn ca, chăm sóc sức khỏe tâm thần, hỗ trợ giảm căng thẳng, phòng ngừa kiệt sức tại nơi làm việc, nhất là trong môi trường áp lực cao.

Sở Nội vụ Sơn La cũng đề cập việc xây dựng chính sách làm việc linh hoạt, kết hợp trực tiếp và trực tuyến, phù hợp với bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang phát triển mạnh.

Ông Bùi Sỹ Lợi, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Các vấn đề Xã hội của Quốc hội, nay là Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội ủng hộ đề xuất giảm giờ làm xuống 40 giờ/tuần. Theo ông, người lao động có thêm thời gian nghỉ ngơi, chăm sóc gia đình, mua sắm, vui chơi, du lịch và giải trí sẽ góp phần kích thích tiêu dùng trong nước, thúc đẩy các lĩnh vực dịch vụ, bán lẻ, du lịch và tạo thêm việc làm.“Đây không phải là "làm ít đi", mà là hướng tới làm việc hiệu quả hơn, nâng cao năng suất và cải thiện chất lượng cuộc sống”, ông Bùi Sỹ Lợi nói.

Đáng chú ý, theo ông Bùi Sỹ Lợi, một quốc gia không thể cạnh tranh lâu dài bằng giờ làm dài và lao động rẻ. Lộ trình giảm tuần làm việc xuống 40 giờ chính là sức ép tích cực để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng năng suất, giúp người lao động sống tốt hơn và nền kinh tế phát triển nhanh, bền vững.

Thực tế trên cho thấy, trong bối cảnh khoa học công nghệ, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đang thay đổi sâu sắc thị trường lao động, điều kiện để Việt Nam từng bước giảm giờ làm đã chín muồi. Vấn đề còn lại là lựa chọn một lộ trình đủ rõ, đủ dài và đủ linh hoạt để quyền lợi của người lao động được nâng lên nhưng doanh nghiệp không bị “sốc”, qua đó biến giảm giờ làm thành động lực tăng năng suất thay vì trở thành gánh nặng mới cho nền kinh tế.