Giải mã các lớp văn hóa trong tín ngưỡng Tứ Bất tử của người Việt

Trong tín ngưỡng thờ bách thần của người Việt có 4 vị thần được dân gian tôn vinh là Tứ Bất tử: Tản Viên Sơn Thánh, Chử Đồng Tử, Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng) và Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Việc phụng thờ Tứ Bất tử là hiện tượng độc đáo của văn hóa Việt Nam. Nhưng ngoài một vài cuốn sách dịch thuật đơn thuần hoặc giới thiệu vắn tắt tâm thức dân gian về Tứ Bất tử, cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu bài bản, có hệ thống, được thực hiện một cách khoa học, chưa khai thác được các “tín hiệu văn hóa” về Tứ Bất tử ẩn chứa trong các văn bản Hán Nôm và đặt đúng vị thế của tín ngưỡng độc đáo này trong kho tàng văn vật của dân tộc.

Bởi thế, chuyên khảo “Tứ Bất tử - Tư liệu và Khảo cứu” đã được ra đời nhằm bổ khuyết một cách đầy đủ về vị trí của Tứ Bất tử trong dòng chảy văn hóa Việt Nam. Cuốn sách được “khởi động” từ đề tài khoa học “Nghiên cứu tín ngưỡng Tứ Bất tử qua tư liệu Hán Nôm” do Viện Nghiên cứu Hán Nôm chủ trì, TS. Nguyễn Xuân Diện làm chủ nhiệm đề tài cùng tập thể Phòng Văn bản học thực hiện trong 2 năm (2021-2022).

Tứ Bất tử là những vị nào? Tại sao có những vị như Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không đã từng có trong Tứ Bất tử rồi sau đó được/bị thay thế bởi Thánh Mẫu Liễu Hạnh? Tứ Bất tử có phải là một tín ngưỡng (gọi là tín ngưỡng Tứ Bất tử) hay chỉ là một hợp thể tín ngưỡng được tập hợp lại một cách ngẫu nhiên để xếp hạng? Mối liên hệ giữa bốn vị thần trong bộ Tứ Bất tử là gì?... - đó là những câu hỏi mà các tác giả của cuốn sách cho rằng cần phải được trả lời bằng các luận cứ khoa học.

Không chỉ thu thập, thống kê, khảo sát một khối lượng lớn tài liệu lưu trữ như chính sử, quốc chí, địa phương chí hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, các tác giả còn tham khảo các tài liệu mang tính chất văn học như truyền thuyết, diễn ca lịch sử, thơ văn đề vịnh; văn bia, câu đối, giáng bút… cũng như văn bản Hán Nôm đang tồn tại trong các hoạt động thờ cúng, thực hành nghi lễ tại một số cơ sở tín ngưỡng dân gian đã và đang thờ cúng Tứ Bất tử.

Qua điền dã tại một số di tích ở các địa phương, các tác giả đã phát hiện và nghiên cứu 8 bản thần tích, khảo sát tiếp cận 34 sắc phong, 1 cuốn văn tế cổ, 2 bia đá, 1 lệnh chỉ, từ đó tiến hành chọn lọc để dịch và chú giải những tài liệu Hán Nôm này ra tiếng Việt.

Dày hơn 500 trang, ngoài Lời mở đầu, cuốn sách “Tứ Bất tử - Tư liệu và khảo cứu” gồm hai phần chính: Nghiên cứu và Tuyển dịch tư liệu Hán Nôm. Trong đó, phần Nghiên cứu được trình bày trong 3 chương: “Thuật ngữ “Tứ Bất tử” trong tư liệu Hán Nôm - Nguyễn Xuân Diện”, “Tín ngưỡng Tứ Bất tử Việt Nam”, “Tứ Bất tử trong văn hóa Việt Nam”; ngoài ra còn có hai phụ lục: “Tín ngưỡng Liễu Hạnh và chữ Nôm, văn thơ Nôm” và “Bảng thống kê các văn bản thần tích Thánh Mẫu Liễu Hạnh lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm có liên quan tới Vân Cát thần nữ”. Phần Tuyển dịch tư liệu giới thiệu bản dịch một số tài liệu Hán Nôm về các vị thần trong Tứ Bất tử.

Tiến sĩ Hán Nôm Nguyễn Xuân Diện, chủ biên cuốn sách, cho biết: “Chuyên khảo này cố gắng tập trung nghiên cứu toàn diện về tín ngưỡng Tứ Bất tử, từ việc khảo cứu, thống kê tư liệu Hán Nôm, dịch các tài liệu quan trọng ra tiếng Việt, phân tích các tín hiệu văn hóa ẩn chứa trong ngôn ngữ, chỉ ra các tín hiệu có tính biểu tượng, bóc tách các lớp văn hóa ẩn sâu trong các biểu tượng Tứ Bất tử và làm rõ bản chất tín ngưỡng của từng vị trong Tứ Bất tử. Chuyên khảo đưa ra cách giải quyết mới mẻ, mang tính chất liên ngành, trong đó ưu tiên Hán Nôm học, Tôn giáo học và văn hóa dân gian; huy động các phương pháp nghiên cứu tối ưu để nhận diện một hiện tượng tín ngưỡng độc đáo trong lịch sử văn hóa tín ngưỡng Việt Nam”.

“Tứ Bất tử” là đề tài rất lớn. Việc phụng thờ “Tứ Bất tử” có diễn trình song hành với lịch sử dân tộc và gắn với sự dịch chuyển của một số tộc người, kết tinh của lịch sử, văn hóa qua nhiều lớp, nhiều mã văn hóa ẩn tàng và hiển lộ, mà đề tài này chủ yếu triển khai từ góc độ tư liệu học Hán Nôm, vì vậy chắc chắn sẽ còn nhiều sai sót, hạn chế và bất cập. Chúng tôi mong được các nhà khoa học và đông đảo độc giả góp ý để chúng tôi có dịp học hỏi và bổ sung, chỉnh sửa khi có điều kiện tái bản chuyên khảo này hoặc tiếp tục mở rộng nghiên cứu về sau”, TS Nguyễn Xuân Diện chia sẻ.

Công trình “Tứ Bất tử - Tư liệu và khảo cứu” là tài liệu quý giá, đầy đủ và hệ thống, được trình bày một cách mạch lạc khiến thông tin trong cuốn sách dễ tiếp cận, dễ hiểu ngay với cả các độc giả phổ thông muốn tìm hiểu về lịch sử, văn hóa dân tộc. Tin rằng cuốn sách sẽ góp phần nhận diện về lịch sử tín ngưỡng thờ phụng các vị thần linh Tứ Bất tử của Việt Nam, đặc biệt là phân tích diễn trình của tín ngưỡng và ảnh hưởng qua lại giữa văn hóa với tín ngưỡng các vị thần bất tử trong lịch sử.