Liên kết nông dân, kết nối doanh nghiệp và chia sẻ lợi ích đang tạo sức mạnh cho hợp tác xã, góp phần tổ chức lại sản xuất và phát triển kinh tế nông thôn.
Tập hợp nguồn lực, nâng cao sức mạnh cộng đồng
Từ những hộ sản xuất riêng lẻ, quy mô nhỏ, khi tham gia hợp tác xã (HTX), người dân có thêm điều kiện liên kết, sử dụng chung nguồn lực, tiếp cận khoa học công nghệ và kết nối thị trường. Đây không chỉ là sự thay đổi về phương thức tổ chức sản xuất mà còn là quá trình hình thành sức mạnh cộng đồng, giúp các thành viên nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị.

Thực tiễn tại HTX Dịch vụ nông nghiệp Vĩnh Cường (Cà Mau) cho thấy rõ vai trò này. Từ một đơn vị quy mô nhỏ, sau gần một thập kỷ hoạt động, HTX đã xây dựng mạng lưới liên kết hơn 10.000 nông dân, hình thành chuỗi giá trị lúa gạo từ cung ứng giống, vật tư nông nghiệp đến tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.
Ông Trịnh Văn Cường, Chủ tịch HĐQT HTX Dịch vụ Nông nghiệp Vĩnh Cường cho biết, HTX hiện cung ứng hơn 2.000 tấn lúa giống chất lượng, đồng thời hỗ trợ thành viên tiếp cận vật tư nông nghiệp với giá phù hợp. Việc ứng dụng thiết bị bay không người lái (drone) và chuyển đổi số giúp hiện đại hóa sản xuất, tiết giảm chi phí canh tác. HTX cũng tạo việc làm ổn định cho khoảng 550 lao động.
Đáng chú ý, HTX đã ký kết bao tiêu lúa hàng hóa cho thành viên và nông dân với diện tích khoảng 50.000 ha/năm tại nhiều tỉnh, thành phố. Thông qua liên kết với 3 tập đoàn và 11 doanh nghiệp, HTX góp phần bảo đảm đầu ra, tăng khả năng đàm phán và bảo vệ lợi ích của người sản xuất.
Theo ông Trịnh Văn Cường, HTX chính là cầu nối đưa sản phẩm của nông dân đến thị trường lớn. Khi có tổ chức đứng ra liên kết, nông dân không còn phải tự xoay xở trong khâu tiêu thụ, giảm nguy cơ bị ép giá, nhất là vào thời điểm thu hoạch tập trung hoặc khi thời tiết bất lợi. Việc HTX duy trì cam kết thu mua theo thỏa thuận trong những thời điểm khó khăn cũng góp phần củng cố niềm tin của thành viên.
Chuyển từ bao tiêu sang đồng hành, chia sẻ lợi ích
Nếu liên kết giữa các thành viên tạo nên nền tảng của kinh tế tập thể thì kết nối với doanh nghiệp là điều kiện quan trọng để HTX mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Tuy nhiên, liên kết sẽ khó bền vững nếu chỉ dừng ở hợp đồng mua bán hoặc bao tiêu sản phẩm theo từng mùa vụ.
Bà Vũ Thị Lệ Thủy, Giám đốc HTX 3T nông sản Cao Phong (Phú Thọ) cho rằng, bao tiêu sản phẩm chỉ là điểm khởi đầu. Điều các thành viên cần là cơ chế hợp tác dài hạn, có cam kết hai chiều và chia sẻ trách nhiệm khi thị trường biến động.
Thực tế, khi giá nông sản tăng, áp lực thị trường có thể khiến một bên muốn điều chỉnh cam kết; khi giá giảm, cả HTX và doanh nghiệp đều phải đối mặt với rủi ro. Nếu không có cơ chế phân chia lợi ích và trách nhiệm rõ ràng, niềm tin giữa các bên dễ bị suy giảm, khiến chuỗi liên kết đứt gãy.

Theo bà Vũ Thị Lệ Thủy, hợp tác bền vững cần dựa trên ba yếu tố: hợp đồng đủ dài để các bên yên tâm đầu tư; điều khoản chia sẻ rủi ro khi thị trường biến động; và cơ chế bảo vệ, duy trì liên kết thông qua hướng dẫn hợp đồng mẫu, hòa giải tranh chấp và chính sách hỗ trợ phù hợp.
Ở chiều ngược lại, HTX cũng phải thực hiện đầy đủ cam kết về chất lượng, sản lượng, tiến độ giao hàng và minh bạch thông tin. Liên kết không thể chỉ đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp mà phải bắt đầu từ trách nhiệm của chính các thành viên và tổ chức HTX.
Từ thực tiễn hoạt động, bà Thủy cho rằng cần chuyển quan hệ giữa HTX và doanh nghiệp từ mua bán sang đồng hành, từ bao tiêu sang đồng đầu tư, từ hợp tác theo mùa vụ sang hợp tác theo chiến lược. Đây là hướng đi để các bên cùng nâng cao năng lực sản xuất, chủ động trước biến động thị trường và tạo dựng chuỗi giá trị ổn định.
Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân cũng nhấn mạnh, bản chất của HTX là trọng đối nhân, lấy con người và sự liên kết giữa các thành viên làm nền tảng. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa HTX không cần vốn, đất đai hay thị trường. Muốn phát triển, HTX phải tập hợp được những người có cùng ngành nghề, lợi ích và định hướng để cùng đầu tư, tổ chức sản xuất và mở rộng hoạt động.
Một điểm đáng chú ý của mô hình HTX là lợi nhuận không chỉ được phân phối cho thành viên mà còn có phần được giữ lại trong quỹ không chia để tái đầu tư, mở rộng sản xuất và nâng cao năng lực tổ chức. Theo bà Cao Xuân Thu Vân, kinh nghiệm của các mô hình HTX phát triển trên thế giới cho thấy nguồn quỹ này có thể trở thành nền tảng để HTX đầu tư mở rộng, thậm chí hình thành doanh nghiệp bên trong HTX.
Điều đó gợi mở hướng liên kết mới, trong đó HTX và doanh nghiệp không chỉ hợp tác ở khâu tiêu thụ mà có thể cùng tham gia đầu tư, phát triển sản xuất và thị trường. Trong bối cảnh kinh tế tư nhân ngày càng được chú trọng, HTX càng cần chuyên nghiệp hóa để trở thành đối tác bình đẳng, có năng lực và trách nhiệm trong hệ sinh thái kinh doanh.
Tuy nhiên, để mối liên kết phát huy hiệu quả, HTX phải chủ động nâng cao năng lực quản trị, chuẩn hóa quy trình sản xuất, minh bạch tài chính và nắm bắt nhu cầu thị trường. Sự hỗ trợ của Nhà nước cần tập trung tháo gỡ những khó khăn về cơ chế, pháp lý, vốn và đất đai, đồng thời tạo điều kiện để HTX kết nối với doanh nghiệp, ứng dụng công nghệ và mở rộng thị trường.
Về phía Liên minh HTX Việt Nam sẽ tiếp tục làm cầu nối giữa HTX với doanh nghiệp, các bộ, ngành nhằm thúc đẩy chuyển đổi số, chuẩn hóa quy trình và hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển kinh tế tập thể.
Sức mạnh của kinh tế tập thể không chỉ nằm ở số lượng thành viên hay quy mô sản xuất mà quan trọng hơn là khả năng kết nối con người, nguồn lực và lợi ích. Phát triển HTX vì thế không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn củng cố tinh thần tương trợ, trách nhiệm và sự gắn kết trong cộng đồng. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển nông thôn, nâng cao đời sống người dân và xây dựng nền kinh tế phát triển theo hướng bao trùm, bền vững.
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.