Đưa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng vào cuộc sống:Quy hoạch Thủ đô: Chuyển từ tư duy “tĩnh” sang “động và mở”

Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác lập tầm nhìn chiến lược mới, trong đó nhiệm vụ trọng tâm là đổi mới tư duy quy hoạch, phát triển hạ tầng hiện đại và tổ chức lại không gian đô thị theo mô hình đa trung tâm. Nhóm giải pháp “Quy hoạch phát triển Thủ đô với tầm nhìn dài hạn, ổn định” là một trụ cột then chốt cần được thực thi hiệu quả trong thực tiễn.

Đổi mới tư duy quy hoạch

Trong lịch sử phát triển của thành phố Hà Nội, quy hoạch luôn đóng vai trò quyết định đối với cấu trúc không gian, năng lực cạnh tranh và chất lượng sống đô thị. Tuy nhiên, mô hình quy hoạch truyền thống - vốn mang tính “tĩnh”, phân khu cứng và thiếu linh hoạt - đang bộc lộ nhiều hạn chế trước những biến động nhanh của kinh tế số, đô thị hóa và biến đổi khí hậu.

Chính vì vậy, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 02-NQ/TW, ngày 17-3-2026 về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, đặt ra yêu cầu chuyển đổi căn bản tư duy phát triển Thủ đô Hà Nội. Trọng tâm không chỉ là mở rộng quy mô mà là kiến tạo một cấu trúc đô thị hiện đại, có khả năng thích ứng cao, lấy tri thức và sáng tạo làm động lực tăng trưởng.

Việc xây dựng Quy hoạch tổng thể ổn định, tầm nhìn 100 năm không đơn thuần là một mục tiêu kỹ thuật mà là sự chuyển dịch về tư duy chiến lược.

Đối với Hà Nội, tầm nhìn này gắn với mục tiêu trở thành trung tâm tri thức và đổi mới sáng tạo của quốc gia, trung tâm dịch vụ giá trị gia tăng cao, đô thị “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”.

Một trong những đột phá quan trọng của Nghị quyết số 02-NQ/TW là chuyển từ quy hoạch “tĩnh” sang quy hoạch “động và mở”. Quy hoạch động được hiểu là có khả năng cập nhật theo dữ liệu thời gian thực, linh hoạt điều chỉnh theo biến động kinh tế - xã hội, gắn với các kịch bản phát triển khác nhau. Quy hoạch mở là tạo không gian cho sáng tạo và đổi mới, cho phép sự tham gia của nhiều chủ thể (Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng). Không “đóng khung” các chức năng đô thị một cách cứng nhắc.

Công nghệ đóng vai trò trung tâm trong chuyển đổi này. Việc ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), mô hình mô phỏng đô thị giúp dự báo nhu cầu dân cư, giao thông, môi trường, tối ưu hóa phân bổ nguồn lực, tăng tính minh bạch và khoa học trong ra quyết định.

Phát triển đô thị đa trung tâm - bước chuyển cấu trúc chiến lược

Trong nhiều năm, thành phố Hà Nội phát triển theo mô hình “đơn cực”, với khu vực lõi đô thị gánh chịu phần lớn áp lực về dân số, giao thông và hạ tầng. Hệ quả là quá tải giao thông, suy giảm chất lượng môi trường, chênh lệch phát triển giữa các khu vực. Mô hình đa trung tâm mà Nghị quyết đề ra hướng tới hình thành nhiều cực phát triển, mỗi cực có chức năng chuyên biệt (công nghệ, tài chính, giáo dục, logistics…), kết nối chặt chẽ thông qua hạ tầng hiện đại.

Mô hình “chùm đô thị đa tầng, đa lớp”, với khái niệm “chùm đô thị” thể hiện sự liên kết giữa đô thị trung tâm, các đô thị vệ tinh với các khu chức năng chuyên biệt.

“Đa tầng, đa lớp” phản ánh sự tích hợp không gian theo chiều ngang (liên kết vùng), dọc (khai thác không gian ngầm, trên cao), thời gian (chuyển đổi công năng linh hoạt). Điều này tạo ra một hệ sinh thái đô thị vừa phân tán hợp lý, vừa liên kết hữu cơ, vừa lan tỏa động lực phát triển.

Hạ tầng chiến lược là trục xương sống của phát triển. Hạ tầng giao thông là yếu tố dẫn dắt không gian. Nghị quyết xác định rõ, hạ tầng không chỉ phục vụ phát triển mà phải dẫn dắt phát triển. Đặc biệt, hệ thống giao thông đóng vai trò tổ chức không gian đô thị, định hình các hành lang kinh tế, kết nối nội vùng và liên vùng. Việc phát triển đồng bộ các loại hình đường bộ, đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao, đường thủy, hàng không, sẽ tạo nên mạng lưới giao thông đa phương thức, hiện đại.

Đường sắt đô thị được coi là đột phá chiến lược, mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 100km đường sắt đô thị thể hiện quyết tâm lớn của thành phố Hà Nội. Không chỉ là xây dựng hạ tầng, Nghị quyết còn đặt mục tiêu làm chủ 50% công nghệ vào năm 2030, làm chủ cơ bản vào năm 2050. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong việc giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài, nâng cao năng lực công nghiệp quốc gia, tạo nền tảng cho phát triển đô thị thông minh.

Hạ tầng liên vùng và hàng không, với việc khai thác lưỡng dụng các sân bay như: Gia Lâm, Hòa Lạc và nghiên cứu sân bay quốc tế thứ hai cho thấy tư duy phát triển dài hạn. Cùng với đó, hệ thống đường sắt tốc độ cao và cảng sông tăng khả năng kết nối vùng, thúc đẩy logistics và mở rộng không gian kinh tế của Thủ đô Hà Nội.

Khung sinh thái là nền tảng của phát triển bền vững là một điểm nhấn quan trọng của Nghị quyết là duy trì và phát triển hành lang sinh thái gắn với hệ thống sông và rừng. Các trục sinh thái như: Sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Tô Lịch và rừng Ba Vì, không chỉ có giá trị môi trường mà còn là không gian văn hóa, hành lang cảnh quan, “lá phổi xanh” của đô thị. Việc tích hợp sinh thái vào cấu trúc đô thị giúp tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm ngập úng, nâng cao chất lượng sống.

Mô hình TOD (Transit-Oriented Development) là hướng đi tất yếu, phát triển đô thị quanh các điểm trung chuyển giao thông, tăng mật độ hợp lý, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân. Đô thị nén giúp tiết kiệm đất đai, tối ưu hạ tầng, tăng hiệu quả kinh tế. Đô thị thông minh với nền tảng số hóa, việc tích hợp công nghệ số vào quản lý đô thị cho phép giám sát giao thông, môi trường theo thời gian thực, tối ưu hóa dịch vụ công, tăng cường sự tham gia của người dân. Đây là bước chuyển từ “đô thị quản lý” sang “đô thị điều hành thông minh”.

Không gian kinh tế mới là động lực tăng trưởng. Nghị quyết định hướng hình thành các khu vực trung tâm tài chính, khu thương mại tự do (FTZ), khu kinh tế đặc biệt, “thung lũng công nghệ”. Những không gian này sẽ thu hút các tập đoàn đa quốc gia, tạo việc làm chất lượng cao, nâng cao vị thế quốc tế của thành phố Hà Nội. Đồng thời, sự gắn kết với giáo dục, y tế chất lượng cao tạo ra hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện.

Tái cấu trúc đô thị và chính sách nhà ở, cải tạo đô thị cũ. Việc cải tạo các khu chung cư cũ và khu đô thị xuống cấp là yêu cầu cấp bách. Đây không chỉ là vấn đề hạ tầng mà còn là an sinh xã hội, an toàn đô thị, nâng cao chất lượng sống.

Chính sách nhà ở cần linh hoạt. Nghị quyết đề ra chính sách đột phá phát triển nhà ở xã hội, linh hoạt chuyển đổi công năng giữa các loại hình nhà ở, bình ổn thị trường bất động sản, điều này giúp đáp ứng nhu cầu đa dạng của người dân, giảm áp lực giá nhà, tăng tính công bằng xã hội. Điều kiện bảo đảm thực thi để các giải pháp nêu trên đi vào thực tiễn, cần hội đủ các điều kiện:

Thứ nhất, thể chế đột phá, tăng quyền tự chủ cho Thủ đô, cơ chế đặc thù trong quy hoạch và đầu tư.

Thứ hai, nguồn lực tài chính, đa dạng hóa nguồn vốn, huy động khu vực tư nhân và quốc tế.

Thứ ba, nguồn nhân lực chất lượng cao, đội ngũ quản lý, chuyên gia quy hoạch, công nghệ.

Thứ tư, quản trị hiện đại, ứng dụng công nghệ số, minh bạch hóa quy trình.

Nghị quyết số 02-NQ/TW đã mở ra một tầm nhìn phát triển mới cho Hà Nội, trong đó quy hoạch dài hạn, hạ tầng chiến lược và mô hình đô thị đa trung tâm là ba trụ cột cốt lõi.

Nếu được triển khai hiệu quả, những định hướng này sẽ giúp Thủ đô Hà Nội: Trở thành đô thị thông minh, hiện đại, giữ gìn bản sắc văn hiến, nâng cao chất lượng sống của người dân, khẳng định vị thế trung tâm khu vực và quốc tế.