Đưa di sản đạo học vào dòng chảy văn hóa sáng tạo

Thưa ông, di tích quốc gia Văn Miếu - Quốc Tử Giám thời gian qua đã tạo được ấn tượng mạnh mẽ với công chúng nhờ cách tiếp cận rất mới. Ông đánh giá thế nào về sự thay đổi này trong không gian di tích?

- Khi quay trở lại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, mỗi lần chúng ta lại thấy một diện mạo mới. Di tích không chỉ thu hút bởi cảnh sắc đẹp hơn mà còn bởi những dữ liệu số đã được truyền tải qua rất nhiều hình thức phong phú. Ban ngày, du khách có thể dễ dàng quét mã QR tại các góc trưng bày để cập nhật dữ liệu về không gian và hệ thống bia đá; buổi tối là các chương trình trình diễn 3D mapping sống động.

Với cách tiếp cận “visual storytelling” (kể chuyện bằng hình ảnh), Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã vượt qua mọi rào cản vật lý và ngôn ngữ. Khả năng diễn tả những đạo lý, ý nghĩa sâu xa bằng hình ảnh không chỉ chạm đến thế hệ trẻ trong nước mà còn mang tính quốc tế hóa cao. Nhìn trên bản đồ số hóa thế giới, Văn Miếu - Quốc Tử Giám tỏa sáng với một vẻ đẹp riêng, khẳng định tầm vóc lớn lao nhờ tư duy làm số hóa bài bản.

Việc số hóa này mang lại ý nghĩa gì lớn hơn đối với trải nghiệm của du khách, thưa ông?

- Số hóa giúp kết nối các nguồn tư liệu, từng bước hình thành hệ sinh thái tri thức số, mở thêm những cách tiếp cận lịch sử khoa bảng và giá trị đạo học Việt Nam. Qua đó, du khách, đặc biệt là người trẻ, có thêm cảm hứng khám phá và lý do để trở lại. Di tích tiếp tục sống cùng thời đại, mỗi lần ghé thăm lại gợi mở những điều mới. Dòng khách đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám đông đúc từ ban ngày đến tối muộn, nhất là vào dịp lễ, Tết, cho thấy sức hút của một không gian di sản đang không ngừng đổi mới.

Được biết, chuỗi hoạt động kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám với điểm nhấn là triển lãm “Tổ nghề và danh nho đất Việt”. Thông qua triển lãm, ông chia sẻ thông điệp gửi gắm về truyền thống đạo học?

- Triển lãm giúp chúng ta nhìn thêm một phương diện của các bậc trí thức xưa: đóng góp của họ gắn với kỹ thuật, nghề nghiệp và sinh kế cộng đồng.

Những câu chuyện về danh nho được tôn vinh trong các làng nghề cho thấy mối liên hệ giữa học và hành. Tri thức được chuyển hóa thành kinh nghiệm sản xuất, cải tiến kỹ thuật, rồi trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đó là cách tiếp cận sinh động với tinh thần “thực học, thực nghiệp”: học để hiểu biết, làm được việc và đóng góp cho xã hội. Tinh thần ấy vẫn có ý nghĩa khi chúng ta phát triển kinh tế sáng tạo, công nghiệp văn hóa hôm nay.

Thưa ông, để chuyển vốn văn hóa thành sản phẩm có giá trị, điểm xuất phát phải là gì?

- Trước hết, cần nhận diện được vốn văn hóa, vốn biểu tượng và giá trị nghệ thuật cốt lõi của di sản. Tôi hình dung một tác phẩm có giá trị giống như hòn sỏi ném xuống mặt hồ. Hòn sỏi có thể chìm đi nhưng những vòng sóng vẫn tiếp tục lan xa. Trong kinh tế sáng tạo, câu chuyện, tác phẩm hay biểu tượng có sức nặng chính là hạt nhân tạo nên hiệu ứng ấy. Với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nguồn lực nằm trong truyền thống đạo học, câu chuyện hiền tài, tư liệu và không gian di tích. Hiểu được nguồn lực đó mới có thể lựa chọn cách kể chuyện, ứng dụng công nghệ hỗ trợ và sản phẩm phù hợp, vừa hấp dẫn công chúng và giữa được bản sắc di sản.

Bên cạnh những cơ hội công nghệ mang lại, quá trình chuyển đổi số tại di tích đang đối mặt với những thách thức nào?

- Có ba thách thức lớn, trong đó yêu cầu hàng đầu là bảo đảm tính chính xác và nguyên gốc của dữ liệu. Mỗi tư liệu di sản chứa đựng nhiều lớp thông tin lịch sử, văn hóa, cần được đối chiếu nguồn gốc và thẩm định chuyên môn trước khi số hóa. Một sai lệch từ dữ liệu đầu vào có thể lan truyền qua nhiều nền tảng, ảnh hưởng đến cách công chúng hiểu về di sản.

Thứ hai là hạ tầng cùng chi phí đầu tư, bảo trì. Sản phẩm số cần được vận hành, cập nhật và bổ sung nội dung thường xuyên.

Thứ ba là nguồn nhân lực “kép” chất lượng cao: vừa hiểu di sản, vừa có khả năng làm việc với công nghệ. Đội ngũ này cần kết nối được yêu cầu bảo tồn với nhu cầu sáng tạo, trải nghiệm của công chúng.

Từ ba thách thức đó, ông đề xuất những giải pháp chiến lược cụ thể?

- Để giải quyết bài toán trên, thứ nhất, xây dựng hệ sinh thái dữ liệu số chuyên sâu, đẩy mạnh số hóa 3D di tích. Cần hướng tới xây dựng Đồ thị tri thức Nho học Việt Nam theo các tiêu chuẩn quốc tế (như CIDOC-CRM hay Dublin Core) cho phép liên kết dữ liệu mở với các bảo tàng và thư viện lớn trên thế giới. Việc hợp tác và kết nối dữ liệu số với Bảo tàng Khổng Miếu - Quốc Tử Giám Bắc Kinh là bước đi mang tầm vóc quốc tế, tận dụng nền tảng giá trị chung của không gian văn hóa Nho học Đông Á.

Thứ hai, chuẩn hóa dữ liệu đầu vào cho AI với sự thẩm định của chuyên gia. Cần xác định rõ nguồn tư liệu và kiểm tra nội dung trước khi đưa vào các ứng dụng phục vụ công chúng.

Thứ ba, đổi mới sản phẩm văn hóa, giáo dục và kinh tế số. Dữ liệu di tích có thể tích hợp vào giáo dục địa phương, hoạt động STEM/STEAM; phát triển sách kết hợp nội dung vật lý và số, sản phẩm tương tác. Ý tưởng lưu niệm số (NFT di sản) được chứng thực bởi Blockchain cho các bản dập bia Tiến sĩ 3D hoặc tranh ảnh di sản cổ, tạo nguồn thu tái đầu tư cho công nghệ; đẩy mạnh công nghệ 3D Mapping, AR trong tour đêm “Tinh hoa đạo học” biến di tích ban đêm thành một sân khấu nghệ thuật ánh sáng và tri thức sinh động.

Thứ tư, phát triển nhân lực và thúc đẩy hợp tác công tư (PPP) trong quản lý, cần xây dựng mô hình liên kết chặt chẽ “Tam trụ” gồm Ban quản lý di tích, Tập đoàn công nghệ và các Viện nghiên cứu, Trường Đại học. Trong hệ sinh thái này, Ban quản lý di tích có vai trò cung cấp không gian thực tế, doanh nghiệp cung cấp hạ tầng, giải pháp công nghệ, trường học đảm nhiệm vai trò tư vấn học thuật và phát triển nguồn nhân lực.

Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số, vai trò của nguồn nhân lực chất lượng cao - đặc biệt là thế hệ trẻ đang được đào tạo theo tư duy liên ngành (giữa di sản, công nghệ và nghệ thuật) được thể hiện như thế nào, thưa ông?

- Sứ mệnh truyền cảm hứng giáo dục của Quốc Tử Giám vẫn tiếp tục. Người trẻ có thể tiếp nối bằng năng lực sáng tạo và khả năng giải quyết những vấn đề thực tế.

Tư duy liên ngành giúp kết nối di sản, nghệ thuật, công nghệ. Từ triển lãm, tọa đàm đến đồ án sinh viên, những cuộc gặp giữa nhà trường và di tích tạo điều kiện đưa kiến thức vào thực hành. Các sản phẩm kết hợp nhiều lĩnh vực, như sách “Nghê nơi cửa Khổng sân Trình” của tôi và các cộng sự, cũng gợi mở hướng làm việc ấy.

Điều tôi mong muốn là sau những trải nghiệm, công chúng hiểu thêm về truyền thống hiếu học và có động lực học tập. Khi khơi gợi được khát vọng sáng tạo và cống hiến, di sản đạo học sẽ tiếp tục tạo ra giá trị trong đời sống hôm nay.

Trân trọng cảm ơn ông!