Đổi mới sáng tạo trong thiết kế mẫu - Gốm Bát Tràng hướng tới quà tặng giá trị

Ngày 10-8, tại làng nghề Bát Tràng, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức Hội thảo chuyên đề “Đổi mới sáng tạo trong thiết kế mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội năm 2026” với nhóm sản phẩm gốm sứ.

Hội thảo là dịp để các nghệ nhân, người làm nghề, chuyên gia, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp trao đổi về xu hướng thiết kế, thị trường quà tặng và những giải pháp nâng cao giá trị sản phẩm làng nghề.

Nhận diện điểm yếu, khơi nguồn sáng tạo

Nghệ nhân ưu tú Tô Thanh Sơn (làng Bát Tràng) cho rằng, nhu cầu về sản phẩm quà tặng hiện rất lớn. Nhiều hội nghị, hội thảo, lễ kỷ niệm của các cơ quan, đơn vị có nhu cầu đặt ấm chén, bát đĩa, bình hoa… từ các làng nghề. Đây là thị trường giàu tiềm năng, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, theo ông Tô Thanh Sơn, để khai thác tốt thị trường này, mỗi gia đình, mỗi dòng họ, mỗi nhóm nghệ nhân cần xác định được thế mạnh riêng, từ đó tạo ra những sản phẩm có dấu ấn và sự khác biệt, thay vì sản xuất theo cách tương đối giống nhau.

Ông Phạm Văn Mai, Ban đại diện làng Bát Tràng, nhấn mạnh, một sản phẩm quà tặng không đơn thuần là vật phẩm trao tặng mà còn là sự kết tinh của văn hóa. Với Bát Tràng, mỗi sản phẩm còn mang trong đó câu chuyện về lịch sử, con người và truyền thống của làng nghề. Vì vậy, người làm nghề rất mong nhận được sự đồng hành của các chuyên gia để khai thác tốt hơn những giá trị ấy trong thiết kế sản phẩm.

Từ thực tiễn sản xuất, ông Đặng Đình Túc, làng gốm sứ Giang Cao, thẳng thắn nhìn nhận, thiết kế và sáng tạo chính là một trong những điểm yếu của làng nghề hiện nay, đặc biệt trong định hướng phát triển sản phẩm quà tặng.

Theo ông Túc, người làm nghề rất cần được tập huấn chuyên sâu, được tiếp xúc trực tiếp với các chuyên gia, nhà thiết kế để hiểu hơn về thị trường và xu hướng tiêu dùng. Quan trọng hơn, quá trình chuyển đổi phải bắt đầu từ chính đội ngũ nghệ nhân, thợ giỏi của làng nghề.

Bát Tràng hiện có các câu lạc bộ nghệ nhân, câu lạc bộ làng nghề, câu lạc bộ gốm sứ. Đây có thể trở thành lực lượng nòng cốt để lan tỏa tư duy sáng tạo. Tuy nhiên, người làm nghề cũng mong muốn có cơ chế để đầu tư lâu dài, nhất là về mặt bằng sản xuất. Tại Giang Cao, tình trạng thiếu mặt bằng đang gây khó khăn cho việc mở rộng sản xuất, nghiên cứu và sáng tạo mẫu mới.

“Chúng tôi mong được tập huấn chuyên sâu, có kinh phí để nghệ nhân có điều kiện bước ra ngoài, tiếp cận thị trường; đồng thời, cần có điều kiện tổ chức những xưởng sản xuất điểm về nghiên cứu, sáng tạo để các hộ khác có thể học tập, làm theo”, ông Đặng Đình Túc đề xuất.

Cùng quan tâm đến yếu tố sáng tạo, Nghệ nhân ưu tú Trần Đức Tân cho rằng, bên cạnh tạo hình, hội họa, hoa văn trên sản phẩm gốm cũng là một phương thức quan trọng để truyền tải và lan tỏa văn hóa.

Nếu khai thác tốt, sản phẩm vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa tạo dựng được dấu ấn và danh tiếng cho người làm nghề. Từ thực tế đó, ông đề xuất Ban đại diện làng phát động cuộc thi sáng tạo mẫu thiết kế, qua đó tìm kiếm những ý tưởng mới, những sản phẩm có khả năng trở thành quà tặng đặc trưng của Bát Tràng.

Chủ tịch Hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề thành phố Hà Nội Hà Thị Vinh cho biết, nhận thức rõ vai trò của thiết kế, sáng tạo, thời gian tới, người làm gốm Bát Tràng sẽ tổ chức cuộc thi thiết kế mẫu sản phẩm. Các sản phẩm dự thi không chỉ nhằm tìm kiếm những mẫu mã mới mà còn là cơ sở để khai mở nhận thức, tư duy sáng tạo, từng bước đưa sản phẩm làng nghề trở thành những món quà tặng có giá trị.

Theo bà Hà Thị Vinh, Bát Tràng sẽ là địa phương tiên phong tổ chức cuộc thi, sau đó có thể nhân rộng mô hình tới các ngành hàng thủ công mỹ nghệ khác của thành phố. Dự kiến đầu tháng 9-2026, cuộc thi của Bát Tràng sẽ được kết nối với các cuộc thi, chương trình về hàng thủ công mỹ nghệ do các sở, ngành thành phố và các tổ chức nghề nghiệp triển khai. “Chúng tôi mong Sở Nông nghiệp và Môi trường chỉ đạo, đồng hành, là ‘tay vịn’ để chúng tôi hoàn thành nhiệm vụ”, bà Hà Thị Vinh chia sẻ.

Chuyên gia gợi mở hướng đổi mới, sáng tạo

Phát biểu tại hội thảo, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Đình Hoa cho biết, toàn thành phố hiện có 337 làng nghề, nghề truyền thống và làng nghề truyền thống được UBND thành phố công nhận. Các làng nghề tạo việc làm cho gần 800 nghìn lao động nông thôn, trong đó khoảng 250 nghìn lao động thường xuyên. Doanh thu từ các làng nghề năm 2025 đạt trên 25 nghìn tỷ đồng. Sản phẩm làng nghề Hà Nội đã xuất khẩu tới hơn 90 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Thời gian qua, thành phố đặc biệt quan tâm bảo tồn và phát triển làng nghề, sản phẩm OCOP và nông sản, thực phẩm an toàn; triển khai các chính sách hỗ trợ, quảng bá, kết nối sản phẩm, đào tạo nghề, phát triển du lịch làng nghề, du lịch nông thôn và xây dựng các cụm công nghiệp làng nghề. Nhờ đó, nhiều làng nghề đã từng bước đổi mới phương thức quản lý, sản xuất, kinh doanh, hướng tới mục tiêu vừa phát triển kinh tế, vừa bảo tồn nghề truyền thống, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa và bảo đảm an sinh xã hội.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Đình Hoa, làng nghề Hà Nội vẫn còn không ít hạn chế. Trong bối cảnh Hà Nội đang triển khai Đề án bảo tồn và phát triển làng nghề, Đề án phát triển sản phẩm quà tặng của Hà Nội và các quy hoạch liên quan, việc đổi mới thiết kế và sáng tạo sản phẩm càng trở nên cần thiết.

Phó Giám đốc Sở Nguyễn Đình Hoa đề nghị các đại biểu tập trung trao đổi về xu hướng thiết kế mới, số hóa câu chuyện, nguồn gốc và giá trị sản phẩm; tăng cường thương mại điện tử và truyền thông số. Các chuyên gia, nhà thiết kế, doanh nghiệp và người làm nghề cần đưa ra những ý tưởng, giải pháp mới, có tính khả thi để triển khai trong thực tế.

Tại hội thảo, các chuyên gia, nhà nghiên cứu, giảng viên đã mang đến những góc nhìn cụ thể, gắn với thực tiễn sản xuất của Bát Tràng. Phó Chủ tịch Hiệp hội Xuất khẩu hàng Thủ công mỹ nghệ Việt Nam Lê Bá Ngọc trao đổi về các sản phẩm quà tặng và xu hướng quà tặng trên thế giới, qua đó cho thấy dư địa rất lớn đối với sản phẩm quà tặng Việt Nam nói chung và gốm Bát Tràng nói riêng. Tuy nhiên, để khai thác thị trường này, sản phẩm cần được nghiên cứu kỹ hơn từ nhu cầu, thị hiếu đến kiểu dáng, công năng và cách thức giới thiệu.

Chuyên gia thủ công mỹ nghệ, nguyên Viện trưởng Viện Mỹ nghệ Vũ Hy Thiều đặc biệt lưu ý yếu tố tiện dụng của sản phẩm quà tặng. Theo ông, một sản phẩm dù đẹp nhưng quá lớn, quá nặng sẽ khó có khả năng trở thành món quà được khách quốc tế lựa chọn. Ông từng chứng kiến trường hợp khách nước ngoài được tặng những bình gốm lớn nhưng phải bỏ lại tại khách sạn vì không thể mang lên máy bay.

Ông Vũ Hy Thiều cũng cho rằng các hộ sản xuất cần quan tâm hơn tới mẫu mã và bao bì. Trong quá trình thiết kế, nếu có sự phối hợp giữa nghệ nhân với nghệ sĩ, nhà thiết kế, sản phẩm chắc chắn sẽ có thêm những giá trị mới.

PGS, TS Đặng Mai Anh, nguyên Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, nhận định Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển thủ công mỹ nghệ gắn với xây dựng thương hiệu quốc gia nhờ nguồn lực văn hóa phong phú và hệ thống làng nghề đa dạng.

Tuy nhiên, sản phẩm thủ công mỹ nghệ hiện vẫn chủ yếu cạnh tranh bằng nguyên liệu, kỹ thuật và giá thành, trong khi chưa phát huy đầy đủ chiều sâu văn hóa, thiết kế và thương hiệu. Do đó, cần kết hợp hài hòa giữa bảo tồn truyền thống với đổi mới sáng tạo, đưa bản sắc văn hóa vào thiết kế để nâng cao giá trị sản phẩm, sức cạnh tranh và góp phần lan tỏa sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam.

Tiến sĩ Phan Thanh Sơn, Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, cũng nhấn mạnh chất liệu gốm truyền thống cần được đặt trong mối quan hệ với quy trình và công nghệ sản xuất phù hợp. Để làm được điều đó, người làm nghề cần được đào tạo, cập nhật kiến thức thông qua các hội nghị, hội thảo, các cuộc thi sáng tạo sản phẩm và những chương trình kết nối với đội ngũ thiết kế.

Từ những ý kiến tại hội thảo có thể thấy, đổi mới sáng tạo không có nghĩa là rời xa truyền thống. Ngược lại, đó là cách để những giá trị đã được hun đúc qua nhiều thế hệ được chuyển tải bằng ngôn ngữ mới, phù hợp hơn với nhu cầu của thị trường hiện đại.

Với Bát Tràng, câu chuyện này càng có ý nghĩa khi làng nghề đang sở hữu một “kho báu” văn hóa, kỹ thuật và đội ngũ nghệ nhân giàu kinh nghiệm. Nếu kết nối được những giá trị đó với tư duy thiết kế hiện đại, công nghệ, truyền thông số và nhu cầu thị trường, những sản phẩm gốm không chỉ dừng ở một vật dụng hay món quà lưu niệm, mà có thể trở thành những “đại sứ” kể câu chuyện về văn hóa Hà Nội và Việt Nam. Đây cũng chính là hướng đi để gốm Bát Tràng tiếp tục khẳng định vị thế, nâng cao giá trị sản phẩm và “bước ra” thị trường quà tặng trong nước, quốc tế bằng bản sắc riêng.