Doanh nghiệp niêm yết: Vì sao vẫn nặng tư duy “làm cho đúng” thay vì “làm cho tốt”?

Bước qua ngưỡng tuân thủ

Sau hơn 25 năm hình thành và phát triển, thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng cả về quy mô, chất lượng và mức độ hội nhập, ngày càng khẳng định vai trò là kênh huy động vốn trung và dài hạn quan trọng cho nền kinh tế. Ngày 8-10-2025, FTSE Russell đã chính thức công bố nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp. Đặc biệt, ngày 21-9-2026 tới đây, một số cổ phiếu của doanh nghiệp niêm yết Việt Nam sẽ được đưa vào rổ chỉ số của FTSE và các quỹ thụ động của FTSE sẽ giao dịch trên TTCK Việt Nam.

Theo Chủ tịch Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) Vũ Thị Chân Phương, một thị trường quy mô lớn hơn, thanh khoản cao hơn và thu hút nhiều dòng vốn quốc tế hơn chỉ có thể phát triển bền vững khi đi cùng với sự nâng lên tương ứng về chất lượng của các chủ thể tham gia thị trường. Trong đó, chất lượng quản trị công ty, chất lượng báo cáo tài chính và tính minh bạch của công ty là những nền tảng cốt lõi.

Một doanh nghiệp minh bạch hơn sẽ giúp nhà đầu tư có nhiều thông tin hơn để đánh giá rủi ro. Một Hội đồng quản trị hoạt động hiệu quả hơn có thể giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn các quyết định đầu tư, tài chính và rủi ro. Một hệ thống kiểm soát nội bộ tốt hơn cũng giúp hạn chế những sai lệch có thể ảnh hưởng đến chất lượng báo cáo tài chính.

Theo các chuyên gia, hạn chế hiện nay là báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán là phần lớn doanh nghiệp niêm yết hiện vẫn đang tiếp cận quản trị công ty theo hướng tuân thủ quy định pháp luật, thay vì chủ động áp dụng các thông lệ quản trị tốt.

Ông Nguyễn Hoàng Dương, Phó Chủ tịch UBCKNN cho biết, nhiều doanh nghiệp niêm yết và công ty đại chúng đã có chuyển biến tích cực, ngày càng quan tâm tới chất lượng hoạt động của Hội đồng quản trị, quản trị rủi ro, kiểm soát và kiểm toán nội bộ, quan hệ nhà đầu tư, quyền của cổ đông và chất lượng công bố thông tin.

Tuy nhiên, theo ông Dương, phần lớn doanh nghiệp mới dừng ở mức tuân thủ quy định pháp luật; số công ty thực hiện quản trị theo thông lệ tốt còn khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng phát triển của doanh nghiệp. Đây là khoảng trống đáng chú ý trong bối cảnh TTCK Việt Nam đang bước sang một giai đoạn mới.

Bởi nếu “tuân thủ” là điều kiện cần để một doanh nghiệp hiện diện trên thị trường vốn, thì quản trị tốt lại là yếu tố quyết định doanh nghiệp có thể tạo dựng niềm tin và tiếp cận nguồn vốn với chi phí hợp lý hay không.

“Quản trị tốt” phải trở thành yêu cầu tự thân

Nếu quản trị công ty là nền tảng thì báo cáo tài chính là một trong những công cụ quan trọng nhất để thị trường đánh giá doanh nghiệp. Đây chính là nguồn dữ liệu căn bản để nhà đầu tư đánh giá tình hình tài chính, hiệu quả hoạt động và triển vọng của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, chất lượng báo cáo tài chính không chỉ phụ thuộc vào việc doanh nghiệp có lập và công bố báo cáo đúng quy định hay không. Nó liên quan tới toàn bộ hệ thống quản trị, từ Hội đồng quản trị, Ban điều hành, bộ phận kiểm soát nội bộ đến đơn vị kiểm toán độc lập.

Ở khía cạnh này, yêu cầu đối với kiểm toán cũng ngày càng cao. Các công ty kiểm toán và kiểm toán viên được yêu cầu chú trọng chất lượng kiểm soát nội bộ, đạo đức nghề nghiệp, tính khách quan, chính trực và hoài nghi nghề nghiệp.

Theo bà Nguyễn Thị Mai, Chủ tịch Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA), trên một thị trường đang thu hút nhiều hơn sự quan tâm của nhà đầu tư quốc tế, độ tin cậy của thông tin tài chính không còn là câu chuyện riêng của từng doanh nghiệp mà liên quan trực tiếp tới niềm tin đối với thị trường.

Một vấn đề cần quan tâm nữa là cách doanh nghiệp nhìn nhận quản trị. Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam hướng tới các mục tiêu tăng trưởng cao và hội nhập ngày càng sâu rộng, việc nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp và minh bạch thông tin cần được triển khai khẩn trương, đồng bộ và thực chất.

Đáng chú ý, Thứ trưởng nhấn mạnh việc thực hành quản trị công ty theo các tiêu chuẩn khu vực và quốc tế cần trở thành “ý thức và yêu cầu tự thân của mỗi doanh nghiệp”. Cơ quan quản lý cần nghiên cứu các cơ chế khuyến khích doanh nghiệp thực hành quản trị công ty tốt, tạo động lực để doanh nghiệp chủ động áp dụng các thông lệ tốt của quốc tế, thay vì chỉ đáp ứng các yêu cầu tối thiểu của pháp luật.

Đây có thể là bước chuyển quan trọng đối với doanh nghiệp niêm yết Việt Nam.

Trong giai đoạn thị trường còn non trẻ, tuân thủ pháp luật có thể là mục tiêu chính. Nhưng khi thị trường đã hướng tới vị thế mới và cạnh tranh để thu hút dòng vốn quốc tế, “đúng luật” sẽ khó có thể là điểm kết thúc.

Nhà đầu tư sẽ quan tâm nhiều hơn tới việc ai đang quản trị doanh nghiệp, Hội đồng quản trị hoạt động ra sao, rủi ro được kiểm soát thế nào, báo cáo tài chính có đáng tin cậy không và thông tin có được công bố đầy đủ, kịp thời hay không.

Khi đó, quản trị doanh nghiệp không còn là câu chuyện phía sau bảng cân đối kế toán hay một bộ hồ sơ công bố thông tin. Nó trở thành một phần của giá trị doanh nghiệp.

Và với TTCK Việt Nam sau nâng hạng, thước đo mới có lẽ không chỉ là thị trường lớn đến đâu, mà còn là doanh nghiệp Việt Nam đã quản trị tốt đến mức nào.